Author: Институт перевода Библии
Date: 2023-09-02T03:29:12.641256+00:00

Мухаддес Китап: Ийшая

Мухаддес Китап: Ийшая

1. Алғы сөз

1. Ийшая

1. Қосымша материаллар

МУХАДДЕС

КИТАП

Мухаддес Китапты аўдарыў институты

2022

МУХАДДЕС КИТАП

Қарақалпак тилиндеги Мухаддес Китаптың электрон ҳәм аудио нусқаларын Мухаддес Китапты аўдарыў Институтының сайтынан жүклеп алыўға болады: https:
ibt.org.ru/media?id=KRK/cyrl

Сөзликтеги сүўретлемелер:

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Сызылмалар ҳәм сүўретлемелер:

Мухаддес шатыр; Патша Сулайман қурдырған Ибадатхана

© ӨзМКЖ, 2006

Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана жойбары Ийса Масийх дәўиринде

Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана Ийса Масийх дәўиринде

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Карталар:

© UBS, 1994; © UBS 1999; © B & H Publishing Group, 1998;

© Lion Hudson PLC, 2004

ISBN 978-5-93943-309-9

© Институт перевода Библии, 2022

Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru

Институт перевода Библии

Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360
ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

Алғы сөз

Алғы сөз

Сизлерге Мухаддес Китаптың қарақалпақ тилине аўдарылған барлық китабын усынып атырмыз. Мухаддес Китап 66 китаптан ибарат болып, грек тилинде Библия деп аталады ҳәм бул «китаплар» деген мәнини билдиреди. Усы китаплардың базылары «Таўрат», «Забур» ҳәм «Инжил» атамалары менен халқымыз арасында кеңнен танылған.

Мухаддес Китап – бул инсан тарийхындағы ең уллы китаплардың бири болып, әййемги халықлардың өмири ҳаққында айрықша түсиник береди. Сондай-ақ, бул тарийхый баҳалы документтен де жоқары, өйткени Мухаддес Китап Қудайдың инсанлар менен болған қарым-қатнасы, Қудайдың Өзи ҳаққында ашып бериўи ҳәм Өзиниң еркин билдириўи туўрысындағы жазыўлар. Бул Китап адам болып туўылған Қудайдың Сөзиниң өмири ҳәм тәлими ҳаққында гүўалықты усынады. Мухаддес Жазыўдың толық мәниси тарийхый яднама сыпатында ямаса әдебийлик усылына баҳа бериў ушын оқыйтуғынларға ашылмайды, ал оны Жаратыўшымыз Өз халқына не айтатуғынын билиўди қәлеп оқығанлар ушын ашылады.

Мухаддес Китап еки бөлимнен: Ески Келисимнен ҳәм Жаңа Келисимнен ибарат.

Ески Келисим 39 китаптан ибарат болып, әййемги еврей ҳәм арамей тиллеринде жазылған. Көплеген алымлардың пикири бойынша, Ески Келисим китаплары б. э. ш. дәўирде, яғный Ийса туўылмастан алдынғы дәўирде бир ярым мың жыл даўамында жазылған. Ески Келисимниң әййемги еврейше тексти бизлердиң дәўиримизге дейин жетип келген, себеби әййемги қолжазбалар муқыятлы түрде көширилип, әўладтан-әўладқа жеткерип берилген.

Ески Келисим – бул әййемги китаплардың жыйнағы болып, тек ғана диний китаплар емес, ал мәденият ҳәм тарийхты өз ишине алып, Қудайдың Израил халқы менен болған қарым-қатнасын сәўлелендиреди. Булар яҳудийлер ушын да, масийхыйлар ушын да мухаддес китаплар болып есапланады. Биринши бес китап «Таўрат», ал базыда «Муўсаның бес китабы» деп аталады, себеби Қудай Өзи таңлаған Израил халқына Муўса арқалы Өз нызамларын жибереди. Таўраттың биринши китабында Қудайдың дүньяны ҳәм ондағы барлықты жаратқаны ҳаққында ҳәм Қудайдың буйрығын бузып, адамзатты гүнаға батырған Адам-ата менен Ҳаўа-енени жаратқаны ҳаққында сөз етиледи. Таўраттың кейинги төрт китабында Израил халқының Мысыр жеринде 400 жыл даўамында қуллықта азап шегиўи, қуллықтан азат болыўы, Қудай ўәде қылған Қанан жерине қарай жол жүриўи ҳәм Қудайдың Муўса арқалы берген Мухаддес Нызамлары менен баслы буйрықлары ҳаққында айтылады. Усыдан кейинги китапларда израиллылардың өзлерине ўәде қылынған Қанан жерин басып алыўы, ол жердеги израиллылардың өмири, Израил патшаларының алып барған урыслары, олардың табыслары ҳәм жеңилислери ҳаққында сөз етиледи.

Ески Келисимде бийлер, Израил патшалығындағы пайғамбарлар, басқа халықлар менен байланыслы ўақыялар ҳаққында айтылған тарийхый китаплар менен бирге, нәсият, поэма ҳәм келешек ҳаққында жазылған пайғамбаршылық китаплары да бар. Пайғамбаршылық китапларында Қудайдың Өз сөзине садықлығы айтылады. Израил халқы Қудайдан алыслағанда ескертилип, келешекте болатуғын таң қаларлық ҳәм қорқынышлы ўақыялар ҳаққында алдын ала сөз етиледи. Және де, бул китапларда Қудайдың Өз халқын қайта тиклеў ушын берген ўәдеси ҳәм халықтың келешектеги үмити ҳаққында да айтылады.

Ески Келисим және де, Забур китабын өз ишине алады. Бул китап Қудайды алғыслаў жырларынан, қосық қатарларынан, дуўа ҳәм жалбарыныўлардан ибарат. Соның менен бирге, Аюп, Сулайманның ҳикметлери, Ўазшы китаплары терең философиялық пикирлерден, даналық ҳәм афоризм, яғный өткир сөзлерден, ақыл ҳәм нәсиятлардан ибарат.

Жаңа Келисим, яғный Инжил 27 китаптан ибарат болып, булар әййемги грек тилинде Ийса Масийх туўылғаннан кейинги дәўирде, б. э. І әсириниң ақырына дейин жазылған. Әййемги қолжазбалар муқыятлы түрде көширилип, әўладтан-әўладқа жеткерип берилгенликтен, ҳәзирги дәўирге жетип келген. Жаңа Келисимниң биринши төрт китабы Хош Хабардан ибарат болып, онда дүньяның Қутқарыўшысы Ийса Масийхтың өмири, тәлими, өлими, қайта тирилиўи ҳәм аспанға көтерилиўи ҳаққында сөз етиледи. Кейин Елшилердиң ислери китабында Ийса аспанға көтерилгеннен соң масийхый жәмәәтлериниң биринши жыллары ҳәм Оның шәкиртлериниң Хош Хабарды Рим империясы бойлап қалай жәриялап баслағаны ҳаққында айтылады. Буннан соң Масийхтың елшилери тәрепинен масийхыйлар жәмәәтлерине ҳәм айырым адамларға қарата жазылған хатлар орын алған. Хатларда елшилер исениўшилерди исенимде беккем болыўға жигерлендиреди ҳәм Қудайға ылайықлы өмирде жасаўдың жол-жорықларын көрсетип, үгит-нәсиятлар береди. Жаңа Келисимниң ақырғы китабы – бул Юханға Қудай тәрепинен көрсетилген Аян. Бунда Қудай Өзине қарсы турған күшти жеңип шығыўы, Масийхтың ақыретте жер жүзине қайта келиўи, дүньяның ҳүким етилиўи ҳәм дүньяның ақыры ҳаққында астарлы сөзлер менен баян етиледи.

Мухаддес Китапта баян етилген көп ўақыялар батыс Азияда болып өткен болса да, ондағы бийбаҳа ҳикметлер дүнья бойлап жайылып, көп халықлардың мәдениятын байытты. Адамзат тарийхында басқа китапларға қарағанда Мухаддес Китап көп тиллерге аўдарылған. Толық Мухаддес Китап бүгинги күнге дейин 700 ден аслам тиллерге, ал ишиндеги базы китаплар шама менен 3500 тилге аўдарылған.

Қолыңызға услап турған бул аўдарма Мухаддес Китапты Аўдарыў Институты (ІBT) менен аўқамлас топары тәрепинен аўдарылып, тексериўден өткерилди. Бул үлкен исти әмелге асырыў ушын жыллар даўамында көплеген адамлар өз ўақытларын аямай, тынымсыз мийнет қылды. Тек ғана аўдарыўшылар емес, ал редакторлар, филолог ҳәм бир неше тил маманлары жазыўлардың сапалы болыўы ушын жәрдем берди.

Жаңа Келисим, Жаратылыс, Рут, Эстер ҳәм Юнус китаплары алдын да басып шығарылған еди. Толық Мухаддес Китапқа киргизиў ушын бул китаплар қайта көрип шығылды.

Мухаддес Жазыўды түсиниўге жәрдем бериў ушын, Мухаддес Китаптың артқы бөлиминде сөзлик, сүўретлемелер, карталар, диаграммалар ҳәм тағы да басқа қосымша материаллар берилген. Солардың ишинде әййемги қолжазбалардағы айырмашылықларды көрсететуғын дизим де бар. Мухаддес Китаптың текстлеринде берилген жулдызшалар (*) усы дизимге силтеме береди.

Және де, электрон түриндеги Мухаддес Китапты интернеттеги www.ibt.org.ru/muxaddes-kitap сайтынан таба аласыз. Бул электрон оқыў қуралларын компьютер ҳәм уялы телефон сыяқлы үскенелерге жүклеп алып, олардан пайдаланыўыңызға болады.

Мухаддес Китапты Аўдарыў Институты (ІBT) Китаплар Китабын қарақалпақ тилинде баспаға таярлаў ушын қатнасқанлардың ҳәммесине өз миннетдаршылығын билдиреди.

Бизлердиң үмитимиз ҳәм дуўамыз мынадан ибарат: бул аўдарма қарақалпақ халқына Қудайдың даўысын, Қудайдың Хош Хабарының толықлығын жеткерип, адамлардың Оған исениўине ҳәм усы Хош Хабар бойынша өмир сүриўине жәрдем береди.

Қудай Таалаға шүкирлер айтамыз ҳәм миннетдаршылығымызды билдиремиз. Жалғыз Қудайға алғыс-мақтаўлар болсын!

Ийшая

Ийшая

1. Алғы сөз

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

29

30

31

32

33

34

35

36

37

38

39

40

41

42

43

44

45

46

47

48

49

50

51

52

53

54

55

56

57

58

59

60

61

62

63

64

65

66

Алғы сөз

Ийшая пайғамбардың китабы

Китап ҳаққында мағлыўмат

Ийшая пайғамбар шама менен қырық жыл даўамында хызмет етеди. Усы дәўирде Яҳуда патшаларынан төртеўи биринен кейин бири ҳүкимдарлық қылады (1:1). Ийшая Ерусалимде жасап, Қудайдың сөзин Яҳудаға, яғный қубла патшалыққа жеткизеди. Ол жасаған дәўирде Израил, яғный арқа патшалық қулап, халқы Ассирияға тутқын етип алып кетиледи. Ҳошеа ҳәм Миха пайғамбарлар Ийшая пайғамбардың заманласлары еди.

Бул китапты үш бөлимге бөлиўге болады. Китаптың биринши бөлиминде (1–35 баплар) Ийшая пайғамбар Яҳуда халқының гүналарын ашып береди. Елдеги бузықшылық ҳәм ҳүким сүрген әдалатсызлықты тилге алады. Яҳуда халқының гүналары Қудайдың ғәзебин оятады. Китаптың бул бөлиминде автор Қудайдың мухаддеслигине айрықша итибар берип, Оны пүткил әлемниң Патшасы, шексиз күш-қүдирет Ийеси сыпатында сүўретлейди.

Китаптың екинши бөлиминде (36–39 баплар) тарийхта жүз берген ўақыялар, Патша Хизкияниң заманында Ассирияның Яҳуда елине бастырып келгени ҳәм Ерусалимди қамал қылғаны ҳаққында сөз етиледи. Сол ўақытта Ассирия табысқа ериспеген еди. Бирақ Ийшая патша Хизкияны алдын ала ескертип, Бабилония патшалығының күшейетуғынын ҳәм келешекте Яҳуда елин басып алатуғынын айтады.

Китаптың үшинши бөлими (40–66 баплар) узақ келешекке байланыслы аянлардан ибарат болып, халыққа үмит бағышлайды. Бабилония патшалығы Яҳуда елин ўайран қылып, халықты тутқынлыққа алып кеткеннен соң, Қудай Өзи белгилеген ўақытта оларды өз елине қайтарып алып келеди. Оларды жубатып, абадан өмирге алып шығады. Бул китаптың негизи мынадан ибарат: Қудай дүньяда жүз берип атырған ўақыяларды басқарады, Ол тек ғана Өз халқына емес, ал басқа миллетлерге де жақсылықты раўа көреди. Қудай дүньядағы барлық халықларға Яҳуда халқы арқалы берекет береди.

1

1^1Яҳуда патшалары Уззия, Иотам, Ахаз ҳәм Хизкия ҳүкимдарлық қылған дәўирде Амос улы Ийшаяның Яҳуда ҳәм Ерусалим туўралы көрген аяны:+

Жаратқан Ийениң Яҳуда халқына ескертиўи

2Ҳәй көклер, тыңлаң! Ҳәй жер, қулақ түр!

Жаратқан Ийе былай дейди:

«Мен балаларды тәрбиялап, өсирдим,

Бирақ олар Маған қарсы бас көтерди+.

3Мал өз ийесин,

Ешек ийеси қойған ақырды таныйды.

Бирақ Израил Мени танымайды,

Халқым Мени түсинбейди»+.

4Ўаҳ, гүналы миллет,
Жазығы аўыр халық,
Жаўызлық ислеўши әўлад,
Бузғын балалар, ҳәсирет шегесизлер!
Сизлер Жаратқан Ийени тәрк еттиңиз,
Израилдың Мухаддесин менсинбедиңиз,
Оған арқаңызды қараттыңыз.

5Не ушын сизлер еле жазалана бересиз?

Неге бас көтериўди даўам ете бересиз?

Басыңыз пүткиллей жараланған,

Жүрегиңиз толық ҳәлсиреген.

6Аяғыңыздың ушынан басыңызға шекем саў жериңиз жоқ,

Тек жарақатлар, кесиклер, ашық жаралар.

Жуўылмаған, байланбаған, май жағылмаған+.

7Елиңиз ўайран болған,

Қалаңыз жанып күл болған.

Жат жерлилер көз алдыңызда жериңизди талан-тараж етеди,

Ўайран етип, оны қарабақанаға айландырады+.

8Қыз Сион жалғызланып, жүзим бағындағы саяман,

Палыз атызындағы шертек,
Қамалдағы қала сыяқлы болып қалады.
9Егер Әлемниң Жаратқан Ийеси,

Бизлер ушын бир қанша адамды аман қалдырмағанда,

Бизлер Содомдай болар,

Гомораға мегзер едик.[*]+

10Ҳәй, Содом басшылары,
Жаратқан Ийениң сөзин тыңлаң!
Ҳәй, Гомора халқы,
Қудайымыздың Нызамына қулақ салың!+

11«Қурбанлықларыңыздың көп болғанынан Маған не пайда?!

– дейди Жаратқан Ийе. –

Жандырылатуғын қурбанлыққа берген қошқарларыңызға,

Семиртилген малларыңыздың майларына әбден тойдым.

Буға, тоқлы ҳәм ешкилердиң қанынан ләззет алмайман+.

12Алдыма хызмет етиў ушын келгениңизде,

Ким сизлерден булардың ҳәммесин алып келиўди сорады?

Мениң ҳәўлимди басқыламаң,+

13Буннан былай мәниссиз садақаларыңызды усынбаң!

Хош ийисли түтеткилериңиз де Маған жеркенишли.

Жаңа ай байрамларыңыздағы, Шаббат күнлериңиздеги,

Басқа да жыйналысларыңыздағы жаўызлықларға тақатым жоқ+.

14Жаңа ай байрамыңызды ҳәм белгиленген байрам күнлериңизди,

Жаным жек көреди.

Олар Мен ушын жүк болды,

Оларды көтерип жүриўден шаршадым.

15Сизлер қол жайып, Маған жалбарынғаныңызда,
Көзимди сизлерден жасыраман,
Қаншама көп дуўа етсеңиз де,
Мен тыңламайман.
Қолларыңыз қанға батқан+.
16Жуўының, тазаланың,
Ислеген жаўыз ислериңизди көзимнен жоқ қылың,
Жаманлық қылыўды тоқтатып,+
17Жақсылық ислеўди үйрениң!
Әдалатлықты излең,
Езиўшини жолға салың,
Жетимди қорғаң,
Жесирди жақлаң+.

18Келиңлер, мәселени бирге талқылайық!

– дейди Жаратқан Ийе. –

Гүналарыңыз қып-қызыл болса да,

Олар қардай аппақ болады.

Олар шым қызыл болса да,

Ақ жүндей болады+.

19Егер бойсынып, тыңласаңыз,

Жер өндирген жақсы нәрселерди жейсиз+.

20Ал егер қасарысып, бас көтерсеңиз,

Сизлерди қылыш жалмайды».

Булар Жаратқан Ийениң аўзынан шыққан сөзлер+.

Қудай Ерусалимди ҳүким етеди

21Ерусалим! Қалайынша садық қала бузық ҳаялға айланды?

Ол әдалатқа толы еди,
Онда әдиллик мәкан басқан еди,
Енди болса, қанхорларға толған!+
22Гүмистей едиң ғаўажаққа айландың,
Жақсы шараптай едиң енди суў араласты+.
23Ҳүкимдарларың қулақсызлық етти,
Урыларға шерик болды.
Олардың ҳәммеси параны жақсы көреди,
Саўға дәме етеди.
Олар жетимлерди қорғамайды,
Жесирлердиң арзын тыңламайды+.

24Сонлықтан Ийе, Әлемниң Жаратқан Ийеси,
Израилдың Күшли Қудайы былай дейди:
«Душпанларыма ғәзебимди төгип,
Жаўларымнан өшимди аламан!+
25Қолымды саған қарсы көтерип,
Ғаўажағыңды силти менен тазартаман,
Барлық қосымталарды сеннен алып таслайман+.
26Бурынғыдай, бийлериңди қайта тиклеп,

Басында болғанындай, мәсләҳәтшилериңди қайта қояман.

Сонда сени „Әдиллик қаласы,

Садық пайтахт“ деп атайды+.

27Сион әдалатлық пенен,

Тәўбе қылған турғынлары әдиллик пенен қутқарылады.

28Бирақ өшегискенлери менен гүнакарлары бирге қырып тасланып,

Жаратқан Ийени тәрк еткенлер жоқ қылынады+.

29Заўықланып сыйынған кийели теребинф ағашларыңыз ушын уятқа қалып,

Сыйыныў ушын өзлериңиз сайлап алған бағларыңыз ушын шерменде боласыз+.

30Сизлер жапырағы төгилген теребинф ағашына,

Суўсыз қалған бағқа уқсайсыз+.

31Күшлилер қаўыққа,

Олардың ислери ушқынға айланады.

Күшлилер ислери менен бирге жанады,

Бул отты ҳеш ким өширмейди»+.

2

2^1•Амос улы Ийшаяға Яҳуда ҳәм Ерусалим ҳаққында аян арқалы билдирилген сөз мынаў:

2Ақырғы күнлер келгенде,

Жаратқан Ийениң Үйи қурылған таў,

Барлық таўлардан жоқары болып,

Ҳәмме төбешиклерден мәртебели болады.

Пүткил миллетлер оған қарай ағылады.

3Көплеген халықлар келип, былай дейди:

«Жүриңлер, Жаратқан Ийениң таўына,

Яқыптың Қудайының Үйине көтерилейик.

Ол бизлерге Өз жолларын үйретсин,

Бизлер де Оның соқпақларынан жүрейик».

Өйткени Нызам Сионнан,

Жаратқан Ийениң сөзи Ерусалимнен шығады+.

4Жаратқан Ийе миллетлер арасында қазылық етип,

Көплеген халықлардың арызын шешеди.
Енди олар қылышларынан пазна,
Найзаларынан орақ соғады.
Миллет миллетке қарсы қылыш көтермейди,
Артық урысыўды да үйренбейди+.
5Яқыптың урпақлары,
Келиң, Жаратқан Ийениң нурында жүрейик!+

Жаратқан Ийениң күни

6Сен Өз халқыңды, Яқыптың урпақларын тәрк еттиң,

Өйткени олардың иши шығыстың үрп-әдетлерине толы.

Олар филистлер киби пал ашады,
Жат еллилер менен қол қысысады.
7Жери болса, гүмис ҳәм алтынға толы,
Ғәзийнесиниң есап-саны жоқ.
Ели атларға толы,
Арбаларының есап-саны жоқ+.
8Олардың жери жалған қудайларға толы,
Олар өз қолларының исине,
Бармақлары менен соққан нәрсеге тәжим етеди+.
9Инсан аяқ асты болды,
Ҳәр бири диз шөкти,
Қудай, оларды кеширме!

10Жаратқан Ийениң қорқынышлы қәҳәринен,
Оның салтанатының уллылығынан,
Жартасларға кирип алың,
Топырақ астына жасырының+.
11Адамның менмен нәзери төмен қаратылып,
Тәкаббирлиги жерге урылады.

Тек жалғыз Жаратқан Ийе сол күни жоқарылатылады+.

12Әлемниң Жаратқан Ийесиниң бир күни бар,

Сол күни Ол барлық менменлерге,

Тәкаббирлерге ҳәм барлық мақтаншақларға қарсы шығып,

Оларды жерге урады.

13Лебанонның барлық бийик ҳәм асқынлаған кедр ағашларына,

Башанның барлық еменлерине,+
14Барлық бийик таўларға,
Барлық бәлент төбешиклерге,
15Ҳәр бир бийик минараға,
Ҳәр бир беккем дийўалға,
16Барлық үлкен саўда кемелерине,
Барлық әжайыбатларға қарсы турылады+.
17Адамзаттың менменлиги қулатылып,
Инсан мақтанышы жерге урылады.

Тек жалғыз Жаратқан Ийе сол күни жоқарылатылады.

18Жалған қудайлар биротала жоқ болады.

19Жаратқан Ийе жерди ләрзеге келтириў ушын турғанда,

Оның қорқынышлы қәҳәринен,
Салтанатының уллылығынан,
Адамлар жартаслардың жарықларына,
Жердиң тесиклерине кирип кетеди+.
20Сол күни адамлар өзлери сыйыныў ушын,
Гүмис ҳәм алтыннан ислеген жалған қудайларын,
Гөртышқан ҳәм жарғанатларға таслайды+.

21Жаратқан Ийе жерди ләрзеге келтириў ушын турғанда,

Оның қорқынышлы қәҳәринен,
Салтанатының уллылығынан қашып,
Жартаслардың жарықларына,

Таўлардың тесиклерине кириў ушын солай ислейди.

22Деми мурнында болған адамзаттан үмит етиўди тоқтатың!

Ол ким болыпты+?

3

Яҳуда ҳәм Ерусалим үстинен шығарылған ҳүким

3^1Мине, Ийе, Әлемниң Жаратқан Ийеси,

Ерусалимнен ҳәм Яҳудадан тирек ҳәм сүйенишлерин:

Барлық нан ҳәм суў дереклерин,+
2Батырларын ҳәм жаўынгерлерин,
Бийлерин ҳәм пайғамбарларын,
Палкерлерин ҳәм ақсақалларын,
3Елиўбасыларын ҳәм абырайлы адамларын,

Мәсләҳәтшилерин, шебер усталарын ҳәм көзбайлаўшыларын тартып алады.

4Ол былай дейди:
«Мен өспиримлерди оларға басшы етип қояман,
Оларға гөдеклер ҳүкимдарлық етеди.
5Адамлар бир-бирине қысым жасап,
Қоңсы қоңсысын жәбирлейди.
Жаслар жасы үлкенлерди,
Қарапайымлар абырайлыларды сыйламай қояды+.
6Сонда адамлар өз әкесиниң хожалығындағы,
Туўысқанына жабысып:
„Сениң үстиңде кийимиң бар екен,
Сен бизлерге басшы болып,

Мына ўайран болған үйиндилерди қол астыңа ал!“ – дейди.

7Бирақ сол күни ол бақырып:

„Мен жараңызды таңа алмайман!

Үйимде аўқат та, кийим де жоқ.

Мени басшы қылып қоймаңлар“, – дейди».

8Ерусалим қыйрады,

Яҳуда қулады.

Олардың сөзлери ҳәм ислери Жаратқан Ийеге қарсы болып,

Оның салтанатын масқара қылды.

9Жүз көринислери өзлерине қарсы гүўалық береди,

Содом сыяқлы гүналарын ашық айтады, ҳеш жасырмайды.

Олардың соры қурыйды!

Себеби олар өз басына өзлери апат келтирди+.

10Әдиллерге айтың, олар жақсылық көреди,

Олар өз ислериниң мийўесин татады+.

11Залымлардың соры қурыйды!

Олар жақсылық көрмейди,

Қолы менен ислеген исиниң есесин алады.

12Жас балалары халқымды езеди,

Ҳаяллары оларға ҳүкимдарлық етеди.

Халқым, жетекшилериң сизлерди жолдан урды,

Жүрер жолыңыздан адастырды.

13Жаратқан Ийе даўа ашыў ушын орнынан қозғалып,

Халықларды ҳүким етиў ушын аяққа турды+.

14Жаратқан Ийе Өз халқының ақсақалларын ҳәм басшыларын ҳүким етиўге кирисип:

«Сизлер жүзимзарларымды ўайран еттиңиз,

Үйлериңиз жарлылардан талап алған олжаға толы+.

15Сизлер неге Мениң халқымды езип,

Жарлыларды қысқыға ала бересиз?» – дейди Ийе, Әлемниң Жаратқан Ийеси+.

16Жаратқан Ийе былай дейди:
«Сион қызлары тәкаббир,
Мурнын аспанға көтерип,
Көзлерин сүзип жүреди,
Аяқларындағы ҳалқаларын шыңғырлатып,
Керилип қәдем басады»+.

17Сонлықтан Ийемиз Сион қызларының бас кийимлерин жулып алып,

Еңбегин ашып таслайды.

18Сол күни Ийемиз олардың аяқларындағы ҳалқаларды,

Шашбаўларын, ярым ай көринисиндеги безениў буйымларын,+

19Сырғаларын, билезиклерин, орамалларын,

Орайпеклерин, тобығындағы шынжырларды, ийин жапқышларын,

Әтир шийшелерин, тумарларын,

20Мөр жүзиклерин, әребеклерин,

21Сәнли кийимлерин, жегделерин, шекпенлерин, шыжланларын,

22Сийледей жуқа кийимлерин, зығыр кийимлерин,
Түрмелерин, жаўлықларын тартып алады.
23Сонда әтирдиң орнын сасық ийис,
Белбеўдиң орнын жип,
Әшекөйленген шаштың орнын тақыр бас,
Сәнли кийимниң орнын аза кийими,
Сулыўлықтың орнын шерменделик тамғасы басады.
24Еркеклериңиз қылыштан өледи,
Жаўынгерлериңиз саўаш майданында қаза табады.
25Сионның дәрўазалары жылап, аза тутады,

Босап қалып, пайтахт тақыр жерде отырып қалады+.

4

4^1Сол күни жети ҳаял бир еркекке жабысып, оған:

«Бизлер өз нанымызды жеп, өз кийимимизди кийемиз,

Бизлерди өз некеңе алып,

Шерменделиктен қутқарсаң болғаны», – дейди.

Ерусалимниң келешеги

2Сол күни Жаратқан Ийе отырғызған нәл гөззал ҳәм салтанатлы болады. Жердиң мийўеси де Израилдың аман қалғанларына мақтаныш ҳәм даңқ болады+. 3Сионда қалғанлар, Ерусалимде аман қалғанлар – Ерусалимде тири қалыў тәғдирине жазылған ҳәр бир адам «мухаддес» деп аталады+. 4Ийемиз Сион қызларының напәклигин жуўып таслағанда, Ерусалимде төгилген қанды да ҳүким руўхы ҳәм от руўхы менен тазалайды+. 5Соңынан Жаратқан Ийе Сион таўының ҳәмме тәрепиниң үстине ҳәм ол жерге жыйналғанлардың үстине күндиз булт ҳәм түтин, түнде жалынлаған оттың жақтысын жаратады. Пүткил салтанат үсти қапланған болып,+
6ол күндизги ыссыда шатыр, даўыл менен жаўында пана ҳәм қорғаныш болады+.

5

Жүзимзар туўралы жыр

5^1Мен сүйиклимниң жүзимзары туўралы жыр айтып берейин:

Топырағы өнимдар бир төбеде,

Сүйиклимниң жүзимзары бар еди+.

2Ол жерди аўдарып, тастан тазалап,

Сайланды нәллерди екти.

Оның ортасына гүзет минарасын орнатып,

Жүзим сығатуғын шуқыр қазды.

Ол бағынан жақсы жүзим күтти,

Бирақ бағ жабайы жүзим берди.

3Сонлықтан сүйиклим былай дейди:

«Енди, ҳәй Ерусалим турғынлары, Яҳуда халқы!

Мениң менен жүзимзарым ортасында қазылық етиң.

4Жүзимзарым ушын және не қылайын?
Мен оған ислемеген не қалды?
Мен жақсы жүзим күткен едим,
Ол неге жабайы жүзим берди?
5Ал енди мен сизлерге,
Жүзим бағыма не қылатуғынымды айтайын:
Оның қорғанларын алып таслайман,
Бағ жалмап жеп қойылсын,
Дийўалларын бузып таслайман,
Ол басқылап таслансын+.
6Мен бағды ўайран қыламан,
Ол путалмайды, топырағы аўдарылмайды,
Оны шат тикен ҳәм жантақ басып кетеди.

Үстине жаўын жаўмасын деп, бултқа буйрық беремен»+.

7Әлемниң Жаратқан Ийесиниң жүзимзары – Израил халқы,

Яҳуда халқы – Оның отырғызған сүйикли бағы.

Ол әдалатлық күтти,

Бирақ, қаннан басқа ҳеш нәрсе көрмеди.

Ол әдиллик күтти,

Бирақ жапа шеккенлердиң пәриядынан басқа ҳеш нәрсе еситпеди+.

Зулымлық қылыўшылардың шегетуғын ҳәсирети

8Үй үстине үй, атыз үстине атыз қосып атырғанлар,

Ҳәсирет шегесизлер!

Басқаларға жер қалдырмай,

Жер бетинде жалғыз өзиңиз жасамақшысызлар+.

9Әлемниң Жаратқан Ийесиниң мына сөзлери қулағыма шалынды:

«Сөзсиз, көп үйлер ўайран қылынады,

Зәўлим ҳәм көркем жайлар ийесиз қалады.

10Он сүрим жердеги жүзимзардан тек бир бат[*] шарап шығады,

Бир хомер[*] туқым тек бир эфа[*] өним береди».

11Ерте таңда турып, өткир ишимлик изинен қуўғанлар,

Ымырт жабылғанша шарап ишип мәс болғанлар, ҳәсирет шегеди!+

12Олардың зыяпатларында лира[*] ҳәм арфа,

Дәп ҳәм сырнай шертилип, шарап ишиледи,

Бирақ олар Жаратқан Ийениң ислерине кеўил бөлмейди,

Оның қоллары менен жаратылғанларға итибар бермейди+.

13Сонлықтан халқым наданлығы себепли сүргин қылынады.

Абырайлы адамлары ашлықтан өлип,
Қарапайым халық шөлден қырылады+.
14Буған қоса, өлилер мәканының иштейи ашылып,
Аўзын қатты керип ашады,
Ерусалимниң абырайлылары ҳәм қарапайым халқы,

Олардың шаўқым-сүренлери ҳәм шадлығы сол жерге киреди+.

15Адамзат бойсындырылып, ҳәр бир адам дизе бүгеди,

Менменниң көзи төмен қарайды+.

16Бирақ Әлемниң Жаратқан Ийеси әдалатлықта мәртебеге ерисип,

Мухаддес Қудай әдилликте Өз мухаддеслигин көрсетеди.

17Сонда қойлар өз жайлаўларындағыдай жайылып жүреди,

Қозылар байлар таслап кеткен қарабақаналар арасында отлайды.

18Қылмысын жалған қосып есилген арқан менен,

Ал гүнаны арбаның жиби менен тартып жүргенлер, ҳәсирет шегеди!

19Ҳәтте, олар: «Қудай асықсын, исин тезирек ислесин,

Биз де көрейик.

Израилдың Мухаддесиниң мақсети тезирек әмелге ассын,

Биз де оны билейик», – дейди+.

20Жаманды жақсы, жақсыны жаман,

Түнекти жақты, жақтыны түнек,

Ашшыны мазалы, мазалыны ашшы дегенлер, ҳәсирет шегеди!+

21Өзин дана деп санап,
Өзин ақыллы билгенлер, ҳәсирет шегеди!+
22Шарап ишиўде қаҳарман болғанлар,
Өткир ишимликти араластырып ишиўде батырлар,
23Пара алып, айыплыны ақлағанлар,
Ҳақты ҳуқықынан айырғанлар ҳәсирет шегеди!+
24Оттың сабанды жалмағаны,
Жалынның пишенди өртегени сыяқлы,
Олардың тамыры да ширип кетеди,
Гүллери шаң-тозаң киби көкке суўырылады.

Себеби олар Әлемниң Жаратқан Ийесиниң Нызамынан жүз бурып,

Израилдың Мухаддесиниң сөзин нәзерге илмеди+.
25Сол себепли Жаратқан Ийениң ғәзеби,
Өз халқына қарсы лаўлады,
Қолын көтерип, оларды жазалайды.
Сонда таўлар титиреседи,

Олардың өли денелери тасланды сыяқлы көшелерде жатады.

Сонда да Оның ғәзеби басылмайды,

Қолы көтерилиўин даўам етеди+.

26Ол алыслардағы миллетлерге белги береди,

Жер шетинде жасап атырғанларды ысқырып шақырады,

Мине, олар да тез, асығып-үсигип жетип келеди+.

27Бирде биреўи шаршамайды, сүрникпейди,
Мүлгимейди, уйықламайды,
Белинен белбеўи шешилмейди,
Аяқ кийиминиң баўы үзилмейди.
28Олардың оқлары ушқырланған,
Оқ жайлары тартылған,
Атларының туяқлары шақмақ тасқа,
Арбаларының дөңгелеклери қуйынға мегзейди+.
29Олардың ақырыўы арысланға уқсайды,
Олар жыртқыш арыслан киби ақырады,
Ырылдап, олжасын тутып, алып кетеди,
Ҳеш ким оны қутқара алмайды+.
30Сол күни олар олжа үстинде,
Теңиз туўлаўы киби ырылдасады.
Егер биреў жерге нәзер салса,
Әне, қара түнек пенен азапты көреди,
Нур қара бултлар менен қапланған болады+.

6

Жаратқан Ийениң Ийшаяны шақырыўы

6^1Патша Уззия өлген жылы мен бийик ҳәм салтанатлы тахт үстинде отырған Ийемизди көрдим. Оның кийиминиң етеклери Ибадатхананы толтырып турған еди+. 2Оның жоқарысында серафлар[*] турған болып, ҳәр бириниң алты қанаты бар еди. Олар еки қанаты менен жүзин, еки қанаты менен аяқларын жаўып, ал қалған екеўи менен ушып турған еди+. 3Олар бир-бирине даўыслап былай деп айтып турды:

«Әлемниң Жаратқан Ийеси,

Мухаддес, мухаддес, мухаддес!

Пүткил әлем Оның салтанатына толған»+.

4Олардың даўысынан қапының жақлаўлары қозғалып, Ибадатхана түтинге толды+.

5Сонда мен:

– Сорым қурысын! Қурып қалдым! Өйткени мен аўзы ҳарам адамман ҳәм аўзы ҳарам адамлар арасында жасап атырман. Деген менен, Патшаны – Әлемниң Жаратқан Ийесин көзлерим көрди, – дедим.

6Буннан соң, серафлардың бири маған қарай ушты. Оның қолында түтетки түтетилетуғын орыннан әтөшкир менен алынған қоз бар еди. 7Ол қозды аўзыма тийгизип:

– Мине, бул қоз еринлериңе тийди. Енди қылмысларың алып тасланды, гүналардан пәклендиң, – деди+. 8Соңынан Ийемиздиң:

– Кимди жиберейин? Бизлер ушын ким барады? – деген даўысын еситтим.

– Мине, мени жибер, мен бараман, – дедим мен.

9Ол былай деди:

– Барып, бул халыққа:

«Тыңлап турасыз, бирақ түсинбейсиз,

Қарап турасыз, бирақ мән бермейсиз», – деп айт+.

10Солай етип, бул халықтың жүрегин сезимсиз қыл,

Қулақларын аўырластыр,
Көзлерин гүңгиртлестир.
Олар көзлери менен көрмесин,
Қулақлары менен еситпесин,
Жүреклери менен сезбесин,
Маған қайтып келип, шыпа таппасын+.

11Мен Оннан:

– Ийем, бул қашанға дейин даўам етеди? – деп сорадым.

Ол былай деп жуўап берди:

– Қалалар қыйрап, қаңырап босап,
Үйлер адамсыз қалғанша,
Жерлер қаңырап, ўайран болғанша,

12Мен, Жаратқан Ийе ҳәммесин узақларға қуўып жиберип,

Елде таслап кетилген жерлер көбейгенше.

13Егер де елде халықтың оннан бири қалса да,

Оны қайтадан жоқ қыламан.

Бирақ кесип тасланғанда түбири қалған,

Теребинф ямаса емен ағашы сыяқлы,

Мухаддес туқым да түбирден қайта шығады+.

7

Патша Ахазға берилген белги

7^1Уззияның ақлығы Иотамның улы Ахаз Яҳудаға патшалық қылған дәўирде Арам патшасы Ресин менен Израил патшасы Ремалия улы Пеқах Ерусалимге урыс ашты, бирақ басып ала алмады+.

2Даўыттың урпағы Арамның Эфрайым[*] менен бирлескенин еситкенде, Ахаздың ҳәм оның халқының жүреги тоғайдағы даўыл тербеткен тереклер киби шайқалып, дирилдеди. 3Сол арада Жаратқан Ийе Ийшаяға былай деди:

– Улың Шеар-Яшуб[*] пенен бирге кир жуўыўшының атызына баратуғын жолдағы, Жоқарғы ҳәўизге суў қуйылатуғын жерге барып, Ахазды қарсы ал+. 4Оған былай деп айт: «Абайлы бол, тынышлық сақла, қорқпа! Пысқып, шала жанып турған еки отын қалдығынан – Арам патшасы Ресинниң ҳәм Ремалияның улының лаўлаған ғәзебинен руўхың түспесин. 5Арам Эфрайым ҳәм Ремалияның улы менен саған қарсы жаман жоба дүзип: 6„Келиң, Яҳудаға шабыўыл жасайық, оны қорқытып, басып алайық ҳәм Табеелдиң улын патша етип қояйық“, – дейди.

7Бирақ Қудай Ийе былай дейди:

„Бул әмелге аспайды,
Жүз бермейди де,+
8Дамаск тек Арамның пайтахты,
Ресин болса тек ғана Дамасктиң басы.

Эфрайым алпыс бес жыл ишинде халық болыўдан қалады.

9Самария тек Эфрайымның пайтахты,

Ал Ремалияның улы болса тек ғана Самарияның басы.

Егер исенимиңизде беккем турмасаңыз,

Сизлер де ҳеш қашан беккем тура алмайсыз“».

10Жаратқан Ийе Ахазға қайтадан:

11– Қудайың Жаратқан Ийеден белги сора. Белги өлилер мәканынан тереңде, аспаннан бийикте болса да сорай бер, – деди.

12Бирақ Ахаз:

– Мен сорамайман, Жаратқан Ийени сынамайман, – деди.

13Сонда Ийшая былай деди:

– Онда тыңлаң, ҳәй Даўыттың урпақлары! Адамлардың шыдамын сынағаныңыз аз болғандай, енди Қудайымның да шыдамын сынамақшымысыз? 14Солай етип, Ийениң Өзи сизлерге белги береди: Мине, қыз ҳәмиледар болып ул туўады. Оның атын Иммануел[*] деп қояды+. 15Ол жаманнан қашып, жақсыны таңлай билемен дегенше, қатық ишип, пал жейди. 16Себеби бала жаманнан қашып, жақсыны таңлай билемен дегенше, сени қорқытқан сол еки патшаның жери шөлге айландырылады. 17Бирақ Жаратқан Ийе Ассирия патшасы арқалы сениң, халқыңның ҳәм ата-бабаларыңның урпақларының басына Эфрайымның Яҳудадан айырылған күнинен бери болып көрилмеген аўыр күнлерди салады+.

18Сол күни Жаратқан Ийе Мысыр дәрьяларының аяқ ушларындағы шыбынларды ҳәм Ассирия жерлериндеги ҳәррелерди ысқырып шақырады+. 19Олар ушып келип, дәрья жағасындағы ойпатлықларға, жартаслардың жарықларына, барлық тикенекли путаларға ҳәм барлық жайлаўларға орналасып алады.

20Сол күни Ийемиз Евфрат дәрьясының арғы жағынан жаллап алынған пәки – Ассирия патшасы арқалы шашыңызды, аяқларыңыздағы түклерди, ҳәтте, сақалларыңызды да алып таслайды+. 21Сол күн келгенде ким де ким бир қашар ҳәм еки қойды сақлап қала алса, 22олар берген мол сүттен, сол адам қатық ишеди. Елде қалған ҳәр бир адам қатық ишип, пал жейди.

23Сол күни баҳасы мың шекел[*] гүмиске тең болған мың жүзим нәли отырғызылған ҳәр бир бағды шат тикен ҳәм жантақ қаплап кетеди. 24Пүткил елди тикен ҳәм жантақ қаплап кеткенликтен, адамлар ол жерге оқ жай ҳәм оқлары менен аңға келеди+. 25Бир ўақытлары ислеў берип пайдаланған төбешиклердиң ҳеш бирине енди тикен ҳәм жантақлардан қорқып, бара алмайсызлар. Ол жерлер сыйыр бағылып, қой басқылайтуғын жерге айланады.

8

Ассирия патшасының урысы

8^1Жаратқан Ийе маған:

– Үлкен бир тахта ал да, оған анық етип: «Маҳер-Шалал-Хаш-Баз»[*] деп жаз+. 2Мен руўханий Урия менен Еберехия улы Зехарияны исенимли гүўалар етип тайынлайман, – деди+.

3Кейин мен пайғамбар ҳаялым менен жаттым. Ол ҳәмиледар болып, ул туўды. Сонда Жаратқан Ийе маған:

– Атын Маҳер-Шалал-Хаш-Баз қой. 4Бала «аға, апа» деп айтып үлгерместен алдын, Ассирия патшасы Дамасктиң байлығын ҳәм Самариядан тартып алған олжаларын алып кетеди, – деди+.

5Жаратқан Ийе сөзин даўам етип маған былай деди:

6– Бул халық тыныш ағып турған Шилоах суўларынан ўаз кешип, Ресин ҳәм Ремалияның улына қуўанды+. 7Сонлықтан, Ийеңиз болған Мен Евфраттың мол ҳәм бурқасынлаған суўын – Ассирия патшасын ҳәм оның пүткил қүдиретин үстиңизге баслап келмектемен. Ол барлық кәнарларынан шығып, пүткил жағаны басып кетеди+. 8Суў тасқыны Яҳуданы басып, алқымына келеди. Иммануел, оның жайылған қанатлары пүткил елиңди қаплайды!+

9Ҳәй халықлар, жыйналыңлар, набыт боласызлар! Қулақ түриңлер, ҳәй узақтағы еллердиң ҳәммеси! Беллериңизди буўыңлар, бирақ набыт боласызлар! Беллериңизди буўыңлар, бирақ набыт боласызлар! 10Бирге мәсләҳәт қурың, бирақ ол пушқа шығады. Сөз сөйлейсиз, бирақ ол әмелге аспайды. Себеби Қудай бизлер менен бирге!+

Жаратқан Ийениң ескертиўи

11Жаратқан Ийениң күшли қолы үстимде болып, бул халықтың жолынан жүрмеўди қатаң ескертип, маған былай деди:

12«Бул халықтың тил бириктириў деп атағанының ҳеш қайсысын,

Тил бириктириў деп атамаң.

Олар қорққан нәрседен қорқпаң, ҳүрейиңиз де ушпасын+.

13Әлемниң Жаратқан Ийесин мухаддес деп ҳүрмет қылың.

Оннан қорқың,
Оннан зәрреңиз ушсын,
14Ол Мухаддесхана болады.
Бирақ Израилдың еки патшалығы ушын,
Ол сүрниктиретуғын тас, жығылтатуғын жартас,
Ал Ерусалим турғынлары ушын,
Дузақ ҳәм тор болады+.
15Олардың көпшилиги сүрнигип, жығылып,
Мылжа-мылжа болады,
Дузаққа түсип, тутқын болады».
16Бул хабарды жазып, орап байла,

Шәкиртлерим арасында тәлиматты мөрлеп, оларға сақлатқызып қой+.

17Мен жүзин Яқыптың урпақларынан жасырған,
Жаратқан Ийени күтемен,
Үмитим тек Оннан+.

18Минекей, мен ҳәм Жаратқан Ийе маған берген балалары менен бирге усы жердемен. Бизлер Сион таўында мәкан қурған Әлемниң Жаратқан Ийесиниң Израилдағы нышаны ҳәм белгисимиз+.

19Биреўлер сизлерге: «Сыбырлап ҳәм сандырақлап әрўақларды ҳәм руўхларды шақырыўшылардан сораң. Халық өз қудайларынан сораўы керек емес пе? Тирилер ушын өлилерден сораў керек емес пе?» – дейди+. 20Қудайдың тәлиматына ҳәм хабарына жүз бурың! Егер ким де ким буларға сай сөйлемесе, ол жерде таң нуры болмайды+. 21Ол аш ҳәм әбигер болып жер бети бойлап, посып жүреди. Олар аш болғанда, ғәзепленип, өз патшасын ҳәм өз Қудайын нәлетлейди. Олар жоқарыға қараса да,+
22жерге қараса да, тилекке қарсы, тек қайғы-ҳәсирет, қараңғылық ҳәм қорқынышлы түнекти көреди ҳәм қойыў қараңғылыққа шүмип кетеди+.

9

Тынышлық патшасы

9^1Деген менен, қайғы ишиндегилер қойыў қараңғылықта болмайды. Бурын Ийемиз Зебулон жери менен Нафталий жерин масқара қылған еди, ал келешекте Иорданның арғы жағасындағы теңизге баратуғын жолдағы басқа миллетлер жасайтуғын Галиланы даңққа бөлейди+.

2Түнекте жүрген бул халық,
Уллы нурды көрди,
Терең қараңғылық елинде жасағанлардың,
Үстине нур шашылды+.
3Жаратқан Ийе, Сен миллетлерди көбейттиң,
Олардың қуўанышын арттырдың.
Олар жыйын-терим ўақтында қуўанғандай,
Олжа бөлисип атырғанда шадланғандай,
Сениң алдыңда қуўанышқа бөленеди+.
4Мидянларды жеңген күндеги сыяқлы,[*]
Сен олардың аўыр мойынтырығын,
Жаўырынына тийетуғын жуўан таяқты,
Езиўшилердиң қолындағы қамшыны сындырдың+.
5Әскерлердиң саўашта кийген етиклери,
Қанға былғанған барлық кийимлери,
Жағып жиберилип, отқа жем болады+.
6Себеби бизлер ушын бир нәресте туўылды,
Бир ул инам етилди!
Ҳүкимдарлық оның желкесине жүкленеди,
Оның аты: Әжайып Мәсләҳәтши, Күшли Қудай,
Мәңгилик Әке, Парахатшылық Көсеми болады+.
7Оның ҳүкимдарлығы тынымсыз өсип,
Тынышлық шексиз ҳүким сүреди.
Ол Даўыттың тахтына отырып,
Оның патшалығында ҳүкимдарлық етеди.
Ҳәзирден баслап мәңгиге,
Әдалатлық ҳәм туўрылық пенен,
Патшалықты тастыйықлап, беккемлейди,
Әлемниң Жаратқан Ийеси жан күйдирип,
Буны иске асырады+.

Жаратқан Ийениң Израилға қарсы ғәзеби

8Ийемиз Яқыпқа қарсы сөз жиберди,

Ол Израилға келип түсти.

9Пүткил халық – Эфрайым ҳәм Самария турғынлары буны билди.

Бирақ олар менменлик ҳәм тәкаббирлик пенен былай дейди:

10«Гербиш пенен салынған үйлер қулады,
Орнына жонылған таслардан үй қурамыз,
Жабайы әнжир ағашлары кесип тасланды,
Орнына кедр ағашларын тигемиз».

11Солай етип, Жаратқан Ийе Ресинниң душпанларын,

Оларға қарсы қозғап,

Душпанларды ҳәрекетке келтирди+.

12Шығыстан арамлар, батыстан филистлер,

Аўзын ашып, Израилды жутып жиберди.

Бирақ, сонда да Жаратқан Ийениң ғәзеби басылмас,

Қолы көтерилиўин даўам етер+.

13Халық өзлерин жазалағанға жүз бурмады,

Әлемниң Жаратқан Ийесин излемеди+.

14Сонлықтан Жаратқан Ийе Израилдың басын да, қуйрығын да,

Пальма ағашларының шақаларын да, қамысын да,
Бир күнде кесип таслайды+.
15Ақсақаллар ҳәм абырайлы адамлар – бул бас,
Жалған пайғамбарлар – бул қуйрық+.
16Жол көрсеткенлер бул халықты адастырды,

Оларға ергенлер басы берик көшеге кирип қалды.

17Сонлықтан Ийемиз олардың жаслары ушын қуўанбас,

Жетим ҳәм жесирине жаны ашымас.

Себеби ҳәр бири қудайсыз ҳәм жаўыз,

Ҳәммесиниң аўзынан ақмақ сөз шығар.

Бирақ, сонда да, Жаратқан Ийениң ғәзеби басылмас,

Қолы көтерилиўин даўам етер+.

18Жаўызлық от киби жанып,
Тикен ҳәм жантақларды жалмап жиберер,
Тоғайдағы қалың ағашларды от алып,
Түтин сүтин болып әласпанға көтерилер.

19Әлемниң Жаратқан Ийесиниң ғәзебинен жер жанар,

Адамлар от ушын отын болып,

Ҳеш ким туўысқанын аямас+.

20Олар оң тәрептен тутып жер, бирақ ашлығы басылмас,

Шеп тәрептен алып жер, бирақ қарны тоймас.

Ҳәр ким өз жақынының етин жер+.

21Менашше Эфрайымның,

Эфрайым Менашшениң етин жер,

Кейин екеўи биригип, Яҳудаға ҳүжим етер.

Бирақ, сонда да Жаратқан Ийениң ғәзеби басылмас,

Қолы көтерилиўин даўам етер+.

10

10^1Әдалатсыз қағыйдалар шығарып,

Жәбирлеўши пәрманлар жазғанлар, ҳәсирет шегесизлер!+

2Сизлер жарлыларды ҳуқықынан айырып,

Халқымның ҳәлсизлерин әдалаттан маҳрум етесиз,

Жесирлерди тонап,

Жетимлерди олжаға айландырасыз+.

3Сизлер жаза күни,

Узақтан апат келгенде не қыласыз?

Жәрдем сорап кимге жуўырасыз?

Байлығыңызды қаяққа қалдырасыз?

4Тутқынлар арасында дизе бүгиўден,

Ямаса саўашта өлип кетиўден басқа шараңыз жоқ.

Бәри бир, Жаратқан Ийениң ғәзеби басылмас,

Қолы көтерилиўин даўам етер+.

Қудайдың Ассирияға шығарған ҳүкими

5«Ашыўымның таяғы болған Ассирия, ҳәсирет шегеди!

Қолындағы таяғы – Мениң ғәзебим+.

6Оны қудайсыз халыққа,

Ғәзебим келген халыққа қарсы жиберемен.

Оны талан-тараж қылып, олжалаўды,

Көшедеги ылай сыяқлы, аяқ асты қылыўды буйыраман+.

7Бирақ Ассирия патшасы булай нийет етип,

Булай ойламайды да.

Оның ойы көплеген миллетлерди қырып, жоқ қылыў+.

8Ол былай дейди:

„Мениң ләшкербасыларымның ҳәммеси патшалар емес пе?

9Кално қаласы Каркемиш сыяқлы,
Хамат қаласы Арпад сыяқлы,
Самария Дамаск сыяқлы жоқ болған емес пе+?

10Бутлары Ерусалим менен Самарияникинен де үлкен болған,

Бутқа исениўши патшалықларға қолым жетти.

11Самария ҳәм оның бутларына ислегенимди,

Ерусалим ҳәм оның бутларына да ислемеймен бе?“»+

12Ийемиз Сион таўына ҳәм Ерусалимге қарсы барлық ислерин тамамлап болып, былай дейди: «Ассирия патшасын мақтанып көкирек көтергени ҳәм тәкаббир нәзер таслап жүргени ушын жазалайман+. 13Себеби Ассирия патшасы былай дейди:

„Буны өз қолларымның күши менен,
Өз даналығым менен иследим.
Өйткени мен ақыллыман.
Мен халықлардың шегараларын алып таслап,
Ғәзийнелерин таладым,

Қүдиретли биреўдей, олардың патшаларын тахттан қулаттым+.

14Уя тапқан сыяқлы,
Миллетлердиң байлығын таптым,
Қараўсыз қалдырылған мәйеклерди жыйнағандай,
Пүткил дүньяны жыйнадым.
Қанат қағып, аўзын ашып,
Айбат еткен болмады“».

15Балта өзи менен шаўып атырғанға мақтана ма?

Ямаса жарғы өзи менен кесип атырғанға өзин мақтай ма?

Таяқ өзин услап турғанды көтере ала ма?

Ямаса ағаштан болмаған тири жанды шоқмар көтерип силке ала ма?

16Сонлықтан Ийе, Әлемниң Жаратқан Ийеси,
Ассирияның мықлы жаўынгерлерине,
Жүдететуғын кеселлик жибереди.

Оның салтанаты астында алысып атырған өрт киби,

Жалын тутанады+.
17Израилдың нуры отқа,
Оның Мухаддеси жалынға айланып,
Ассирияның тикензар ҳәм жантақларын,
Бир күнде жандырып, жалмап жибереди+.

18Оның саўлатлы тоғайлары менен өнимдар жерлерин,

Пүткиллей жоқ қылады Жаратқан Ийе,
Жаны да, тәни де набыт болады,
Аўыр дәртке жолыққан адам киби.
19Тоғайдағы тереклердиң аз қалғаны соншелли,

Ҳәтте, жас балалар да оларды санап, жаза алады.

Израилдың аман қалғанлары

20Сол күни Израилдың қалғанлары,

Яқыптың урпағының аман қутылғанлары,

Буннан былай өзлерин жазалағанларға арқа сүйемей,

Садықлық пенен Жаратқан Ийеге,

Израилдың Мухаддесине арқа сүйейди.

21Аман қалғанлар, Яқыптың урпағының аман қалғанлары,

Күшли Қудайға қайтып келеди.

22Израил, сениң халқың теңиздиң қумындай көп санлы болған болса да,

Тек олардан аман қалғанлары ғана қайтады.

Жоқ қылыныў қарар етилген,

Ол әдиллик пенен иске асырылады+.

23Қарар қылынғанындай, Ийе, Әлемниң Жаратқан Ийеси,

Пүткил жер жүзинде жоқ қылыныўды әмелге асырады+.

Ийемиздиң Ассирияны жазалаўы

24Сонлықтан Ийе, Әлемниң Жаратқан Ийеси былай дейди:

«Ҳәй, Сионда жасап атырған халқым!

Мысырлылардың ислегени сыяқлы,

Ассириялылар сизлерге шоқмар көтерип,

Таяқ пенен урғанда, олардан қорқпаңлар+.

25Көп өтпей, Мениң сизлерге деген ғәзебим басылып,

Қәҳәрим ассириялыларды жоқ қылыўға қарай дөнеди.

26Мен, Әлемниң Жаратқан Ийеси,

Мидянларды Ореб жартасында қырғаным сыяқлы,[*]

Оларға қарсы қамшымды көтеремен.
Мысырда қылғаным сыяқлы,
Ҳасамды суўлар үстине созаман.[*]+

27Сол күни ассириялылардың жүги еңсеңизден түсип,

Мойынтырығы мойныңыздан алып тасланады.

Күшке толғаныңыз себепли, мойынтырық сындырылады»+.

28Ассириялылар Айят қаласына жүрис қылды,
Мигронды кесип өтип,
Жүклерин Михмаста қалдырды+.
29Қыйын жолдан асып өтип, Гебада түнеди,
Рама қаласы ләрзеге келди,
Гибада жасайтуғын Шаулдың халқы қашып кетти+.
30Пәрияд қыл, ҳәй, Галлим қызы!
Қулақ түр, ҳәй, Лайша!
Жуўап бер, ҳәй, Анатот!+
31Мадмена халқы қашып кетти,
Гебим турғынлары пана излеп, ушты.
32Бул күни душпанлар Нобта тоқтайды,
Қыз Сионның таўына,
Ерусалимниң төбешигине муш көтереди+.

33Мине, Ийе, Әлемниң Жаратқан Ийеси,
Қорқынышлы күши менен шақаларды кесип,
Саўлатлы ағашларды шаўып таслайды,
Бийик тереклер созылып жерге қулайды+.

34Тоғайдағы қалың жерлерди Ол балта менен шаўып таслайды,

Лебанонның қалың тоғайлары да қулайды.

11

Тыныш патшалық

11^1Ишайдың[*] түбиринен бир путақ өсип шығып,

Оның тамырынан өсип шыққан шақа мийўе береди.

2Жаратқан Ийениң Руўхы:

Даналық ҳәм ақыл-парасат руўхы,

Мәсләҳәт ҳәм күш-қүдирет руўхы,

Жаратқан Ийени билиў ҳәм Оннан қорқыў руўхы,

Оның үстинде болады+.

3Ол Жаратқан Ийеден қорқыўдан ләззет алар.

Ол көзи көргенине қарап, ҳүким қылмас,

Қулағы еситкенине қарап, шешим қабылламас.

4Ол жарлыларды әдиллик пенен ҳүким қылып,

Жер бетиндеги кәмбағаллар ушын туўры қарар шығарар.

Бир аўыз сөзи менен дүньяны жазалап,

Деми менен залымды өлтирер+.

5Әдиллик Оның белиндеги,

Садықлық Оның белдемесиндеги қайыс болар.

6Сонда қозы қасқыр менен жасар,

Қаплан ылақ пенен жатар,

Баспақ, арыслан ҳәм семиртилген маллар бирге болып,

Кишкене балалар оларды жетеклеп жүрер+.

7Сыйыр айыў менен бирге отлар,

Олардың төллери бирге жатар,

Арыслан буға сыяқлы сабан жер.

8Бөпе жылан уясының үстинде ойнар,

Нәресте қолын уўлы жыланның инине тығар.

9Мухаддес таўымның ҳеш бир жеринде,

Зыян келтирилмес, ҳеш ким өлтирилмес.

Себеби теңиз суўға толғаны сыяқлы,

Жер бети де Жаратқан Ийениң билимине толар+.

10Сол күни Ишайдан өсип шыққан тамыр халықлар ушын белги болады. Миллетлер Оны излеп келеди, Оның мәканы салтанатлы болады+. 11Сол күни Ийемиз Өз халқынан аман қалғанларды қайтарыў ушын екинши рет қолын созады. Ол Ассириядан, Мысырдан, Патрустан, Хабашстаннан, Эламнан, Шынардан[*], Хаматтан ҳәм теңиздеги атаўлардан оларды қайтарып алып келеди+.

12Ол миллетлерге белги етип байрақ көтерип,
Израилдың қуўғын болғанларын топлар.
Яҳуданың тарқалып кеткенлерин,
Жердиң төрт тәрепинен жыйнар+.
13Эфрайымның қызғаншақлығы тоқтар,
Яҳуданың душпанлығы жоқ қылынар,
Эфрайым Яҳуданы күнлемес,
Яҳуда Эфрайымға душпанлық етпес+.
14Олар батыста филистлерге ҳүжим етер,
Шығыстағы халықларды бирге талар,
Эдомға ҳәм Моабқа қарсы қол көтерер,
Аммонлар бойсынар оларға+.
15Мысыр теңизиниң қолтығын,
Бөлеклеп таслар Жаратқан Ийе.
Ол Евфрат дәрьясы үстине қолын созып,
Күйдиретуғын самал жиберер,
Оны жети арнаға бөлер,
Сандал менен өтер адамлар оннан+.
16Мысырдан шыққан күни,
Израиллыларға шығыў жолы болғаны киби,

Жаратқан Ийениң халқының Ассирияда аман қалғанлары ушын,

Үлкен бир шығыў жолы болады+.

12

Алғыс-мақтаў қосығы

12^1Сол күни сен былай дейсең:

«Жаратқан Ийе! Сени алғыслайман.
Сен маған ғәзеплендиң,
Бирақ Өз ғәзебиңди басып,
Мени жубаттың+.
2Ҳақыйқаттан да, Қудай мениң қутқарыўшым,
Оған үмит байлайман, енди қорқпайман,

Себеби Жаратқан Ийе болған Қудай мениң күш-қүдиретим,

Ол мени қутқарыўға келди»+.

3Қутқарылыў булақларынан қуўаныш пенен суў аласызлар.

4Сол күни былай дейсизлер:
«Жаратқан Ийеге миннетдаршылық билдирип,
Оның атын айтып шақырыңлар,
Халықларға Оның ислерин билдирип,
Атының уллылығын жәриялаңлар+.
5Жаратқан Ийеге саз шертип, алғыс айтыңлар,
Себеби Ол уллы ислер иследи,
Буны пүткил дүнья билсин!+

6Қуўаныштан қышқыр Сион халқы, шадланып бақыр,

Өйткени араңыздағы Израилдың Мухаддеси уллы!»+

13

Бабилонға қарсы пайғамбаршылық

13^1Амос улы Ийшая көрген аянда Бабилон туўралы айтылған пайғамбаршылық сөз:+

2Тақыр төбе басына байрақ тигиң,

Шабыўылшыларға даўыслап бақырың.

Ақсүйеклердиң дәрўазаларына кириўи ушын,

Қол былғап, оларға белги бериң+.

3Мен Өзимниң таңлап алғанларыма буйрық бердим.

Ғәзебимди шашыў ушын, жаўынгерлеримди шақырдым.

Мениң жеңисиме қуўанатуғынларды топладым.

4Таўлардағы аламанның бақырысқан даўысын тыңлаң,

Ол сансыз халықтың даўысына мегзер.

Бир жерге жыйналған миллетлердиң,

Яғный патшалықлардың қышқырысқан даўысын тыңлаң!

Әлемниң Жаратқан Ийеси саўашқа ләшкер топламақта!

5Жаратқан Ийе ҳәм Оның ғәзеп қураллары,

Пүткил жерди жоқ қылыў ушын,

Узақ жерлерден, аспанның шетинен киятыр олар+.

6Пәрияд етиң! Жаратқан Ийениң ҳүким күни жақын қалды!

Ол келеди Қүдирети күшли Қудайдың апатшылығы киби+.

7Сол себепли қолларда дәрман қалмас,
Ҳәр бир адамның руўхы түсер+.
8Оларды қорқыныш бийлеп,
Дәрт ҳәм қайғы басар,
Толғақ тутқан ҳаялдай азап шегер,
Бир-бирине ҳайран болып қарар,
Жүзлери оттай лаўлап жанар+.

9Мине, Жаратқан Ийениң ҳүким күни киятыр!
Жер жүзин ўайран етип,
Ондағы гүнакарларды жоқ қылыў ушын,

Реҳимсиз, қәҳәрли ҳәм лаўлаған ғәзепке толған+.

10Көктеги жулдызлар, олардың топары,
Жарықлық таратпас,
Шыққан қуяш қараўытып,
Ай да нурын шашпас+.

11Мен дүньяны жаўызлығы ушын,
Залымларды қылмыслары ушын жазалайман.
Менменлердиң менменлигине шек қояман,
Залымлардың тәкаббирлигин жерге ураман+.
12Мен адамларды сап алтыннан да,

Офир алтынынан да сийрек ушырайтуғын қыламан+.

13Сонлықтан Әлемниң Жаратқан Ийесиниң,
Мениң ғәзебим лаўлаған күни,
Мен көклерди титиретемен,
Қәҳәримнен жер орнынан қозғалар+.

14Сонда аңшы қуўған жейрандай,
Шопаны жоқ қойлардай,
Ҳәр бир адам өз халқына қайтар,
Ҳәр бири өз елине қашар+.
15Ҳәр бир тутылған адам найзаға шаншылар,
Ҳәр бир қолға түскен адам қылыштан өткерилер.
16Балалары көз алдында мылжа-мылжа қылынар,

Үйлери тоналып, ҳаялларының намысы аяқ асты қылынар+.

17Мине, Мен гүмисти қәдирлемейтуғын,
Алтынды сүймейтуғын,
Мидиялыларды оларға қарсы өшегистиремен+.
18Олардың оқ жайлары жас жигитлерди өлтирер,
Бөпелерге реҳим етпес,
Балаларға да аяныш пенен қарамас+.
19Мен, Қудай патшалықлардың ең салтанатлысы,

Калдейлердиң жарқын мақтанышы болған Бабилонды,

Содом ҳәм Гомора сыяқлы,
Жер менен жексен етемен+.
20Ол жерде ҳеш қашан адам жасамас,
Әўладтан-әўладқа мәкан басқан адам болмас,
Көшпели араблар ол жерге шатырын тикпес,
Шопанлар да сүриўин ол жерге жаймас+.

21Бирақ жабайы ҳайўанлар ол жерге мәкан басар,

Ол жердеги үйлерди жабайы аңлар ийелер,
Ол жерде үкилер жасар,
Текелер секирип жүрер+.
22Қорған қалаларында сыртланлар,
Көркем сарайларында сағаллар улыр.
Бабилонның соңы жақын қалды,
Оның күнлери узақ болмас.

14

Жаратқан Ийениң халқының үйине қайтыўы

14^1Жаратқан Ийе Яқыптың урпақларына реҳим етер,

Израилды және таңлап алып,
Өзлериниң елине орналастырар.
Жат жерлилер оларға қосылып,
Яқыптың нәсилине биригер+.
2Халықлар оларды өз жерлерине алып келер,
Израил халқы болса, оларды басып алып,
Жаратқан Ийениң жеринде қул ҳәм шоры қылар.
Өзлерин тутқын қылғанды тутқын қылып,
Өзлерин езгенлерге ҳүкимдарлық қылар+.

3Жаратқан Ийе сизлерди азаптан, қайғыдан ҳәм қуллықтың аўыр жүгинен қутқарған күни, 4Бабилония патшасын мазақ қылып, мына қосықты айтып берерсиз:

«Мине, езиўшиниң ақыры келди!
Тәкаббирлиги тамам болды!+
5Жаратқан Ийе залымның таяғын,
Ҳүкимдардың ҳасасын сындырды.
6Ол ғәзепленип, халықларды үзликсиз сабап,

Аяўсыз езип, миллетлерди қәҳәр менен басқарған еди.

7Енди пүткил дүнья тынышлық ҳәм парахатшылық ишинде,

Шадланып қосық айтады.

8Ҳәтте, Лебанонның сәрўи ҳәм кедр ағашлары,

Шадланып, езиўшилер үстинен былай дейди:

„Сен жерге қулағаннан бери,

Ҳеш ким бизди шабыўға келмейди“+.

9Сени күтип алыў ушын,
Өлилер мәканы ҳәрекетке келеди.
Сени қарсы алыў ушын,
Ол өлилердиң руўхларын,
Жер жүзиниң барлық басшыларын оятады,
Миллетлердиң барлық патшаларын,
Тахтларынан турғызады.
10Олардың ҳәммеси саған:
„Сен де бизлердей ҳәлсиз болдың,
Бизлерге уқсадың“, – дейди.
11Салтанатың да, арфаңның сести де,
Өлилер мәканына кирди.
Шыбын қуртлары астыңа төселип,
Жаўын қуртлары көрпең болды.

12Ҳәй, жарқын жулдыз, таң улы,
Көклерден қалай қуладың!
Халықларды езип келген сен,
Енди өзиң жерге жығылдың!+
13Сен ишиңнен былай дедиң:
„Көклерге көтерилемен,
Тахтымды Қудайдың жулдызларынан,
Жоқарыға қояман.
Қудайлар жыйналатуғын таўда,
Сафон таўында отыраман+.
14Бултлардың үстине шығаман,
Өзимди Қудай Тааладай қыламан“+.
15Бирақ сен өлилер мәканына,
Туңғыйықтың түбине ылақтырыласаң+.

16Сени көргенлер тигилип қарап,
Тәғдириңе ҳайран қалып, былай дейди:
„Жерди тербелтип,
Патшалықларды титиреткен,
17Дүньяны шөлистанға айландырып,
Ондағы қалаларды қыйратқан,

Тутқынларды үйлерине қайтармаған адам усы ма?“+

18Миллетлердиң патшалары салтанатлы жерленип,

Ҳәр бири өз қәбиринде жатыр.

19Ал сен керексиз путақ киби,

Қәбириңнен сыртқа ылақтырылдың.

Сен қылыш пенен шабылған,

Таслы туңғыйыққа тасланған,

Өлилер арасында жатырсаң.

Аяқ астында қалған өли денеге уқсайсаң.

20Сен басқа патшалар киби жерленбейсең.

Себеби сен жериңди ўайран еттиң,

Халқыңды қырдың.

Жаўызлық қылғанлардың нәсили ҳасла еске алынбасын!+

21Ата-бабалары ислеген айып ушын,

Улларын баўызлаўға таярлаң.

Олар қалып, дүньяны ийелемесин,

Жер бетин өз қалалары менен толтырмасын».

22«Мен оларға қарсы көтерилемен,
– дейди Әлемниң Жаратқан Ийеси, –
Мен Бабилоннан оның атын, тири қалғанларын,
Урпақларын ҳәм келешек әўладын жоқ қыламан,
– дейди Жаратқан Ийе. –
23Мен оны кирпитикенлер ийелигине,
Батпақлыққа айландырып,
Жоқ қылыў сипсеси менен сыпырып таслайман,
– дейди Әлемниң Жаратқан Ийеси»+.

Ассирияға қарсы пайғамбаршылық

24Әлемниң Жаратқан Ийеси былай деп ант ишти:

«Нени нийет еткен болсам, сол болады,

Қандай қарарға келген болсам, сол әмелге асады.

25Ассириялыларды Өзимниң елимде сындыраман,

Таўларымда оларды аяқ асты қыламан.

Олардың мойынтырығы халқымнан,

Жүклери халқымның ийнинен алып тасланады+.

26Пүткил дүнья ушын қабыл етилген қарар бул,

Пүткил миллетлерге созылған қол бул».

27Әлемниң Жаратқан Ийеси қарар етти,

Оны ким бийкар қыла алады?

Ол қолын созды,

Оны ким изге қайтара алады+?

Филистлерге қарсы пайғамбаршылық

28Патша Ахаз өлген жылы усы пайғамбаршылық сөз түсти:+

29«Өзлериңизди урған таяқ сынды деп,
Шадланбаңлар, ҳәй Филистия!
Себеби жыланның туқымынан қара жылан туўылар,
Жыланның баласы да зәҳәрли жылан болар.
30Жарлының туңғышы тояды,
Мүтәжлер қәўипсизликте болады,
Бирақ сениң туқымыңды ашлықтан қуртаман,
Аман қалғанларыңызды да өлтиремен.

31Пәрияд қыл, ҳәй дәрўаза! Дад сал, ҳәй, қала!

Филистия, қорқыныштан руўхыңыз түссин!

Арқадан шаң-тозаң булты киятыр,

Душпан әскерлери сап тартып киятыр».

32Миллеттиң хабаршыларына не деп жуўап беремиз?

Оларға: «Жаратқан Ийе Сионды қурды,

Халқының жарлылары сол жерден пана табады», – деймиз+.

15

Моабқа қарсы пайғамбаршылық

15^1Моаб туўралы пайғамбаршылық сөз:

Моабтың Ар қаласы,
Бир түнде қарабақанаға айланып,
Моаб жоқ болды!
Моабтың Кир қаласы,
Бир түнде қарабақанаға айланып,
Моаб жоқ болды!+
2Дибон халқы жылаў ушын ибадатханаға,
Сыйыныў орынларына шықты.
Моаб халқы Небо ҳәм Медеба ушын жоқлаў айтар,
Ҳәр бири шашын алдырып, сақалын қырқар+.
3Көшелерде халық аза кийимин кийер,
Үйдиң төбелеринде, майданларда,
Ҳәмме пәрияд етип, зар еңиреп жылар.
4Хешбон менен Элале бақырып жылар,
Олардың даўысы Яҳасқа дейин еситилер.
Сонлықтан Моабтың әскерлери де зар жылар,
Қорқыныштан жүреклери қалтырар+.

5Жүрегим Моаб ушын жылайды,
Қашқынлары Соарға,
Эглат-Шелишияға қашып кетеди.

Олар жылаўы менен Лухит бийиклигине көтерилип,

Хоронайымға баратуғын жолда,
Ўайран болғаны ушын дад салып жылайды+.
6Нимрим суўлары қурып, шөплер солады,
Таза шөп көгермеди, ҳасла көк шөп қалмады.
7Жыйнап-терип, сақлаған байлығын,
Олар Арабим сайы арқалы алып кетеди.
8Моаб жери жылаған даўысқа толды,
Олардың еңиреўи Эглайымға,
Наласы Беер-Элимге жетти.
9Дибонның суўлары қанға толған.
Бирақ Мен Дибонның басына,
Буннан бетерин жаўдыраман,
Моабтан қашқанлардың,
Елде қалғанлардың үстине,
Арыслан жиберемен.

16

16^1Шөл жолы арқалы Селадан,
Қыз Сионның таўына,
Елдиң ҳүкимдарларына,
Қозыларды сыйға жибериң+.
2Моаб ҳаяллары уяларынан ылақтырып тасланған,
Қалтырап қанат қаққан қуслардай,
Арнон сайының өткелинде жүреди+.

3Олар Яҳуда халқына былай дейди:
«Бизге кеңес бер, қарар қабыл ет,
Күн ортасындағы саяңды,
Түн сыяқлы бизге түсир.
Қуўылғанларды жасыр,
Қашақларды қолға берме.
4Моабтан қуўылғанлар,
Мәкан бассын араңызда,
Қырғын қылыўшылардан,
Жасырынатуғын пана бол!»

Езиўшилер жоқ болғанда,
Ўайраншылық тоқтап,
Таланшылар елден ғайып болар.
5Тахт сүйиспеншилик пенен орнатылар,
Онда садықлық пенен отырар ҳүкимдар,
Ол Даўыттың хожалығынан келип шығар,

Әдалатлықты излер, әдилликти жүзеге асырыўға асығар+.

6Моабтың тәкаббирлиги,
Аса менменлиги, даңқпаразлығы,
Көкиреклиги ҳәм сурбетлиги ҳаққында еситтик.
Бирақ олар босқа мақтанады+.
7Соның ушын моаблылар зар жыласын,
Ҳәммеси бирге Моаб ушын нала шексин.
Кир-Харесеттиң кишмишлерин қумартып,
Қайғырып, жоқлаў айтың+.
8Хешбонның егин майданлары,
Сибманың жүзимзарлары қурып қалды,
Миллетлердиң көсемлери,
Жақсы жүзим ағашлары басқыланды,
Бул ағашлар Язерге жетип,
Шөлге дейин жайылды.
Шақалары узайып,
Теңизден де асқан еди+.
9Сонлықтан Сибманың жүзимзарлары ушын,
Язер жылағандай, мен де жылайман.
Хешбон ҳәм Элале!
Сизлерди көз жасым менен суўғараман.
Себеби мийўе пискен ўақыттағы,
Дән орағы ўақтындағы ойын-күлкиңиз тоқтады+.
10Шадлық ҳәм қуўаныш бағларды тәрк етти,

Жүзимзарларда ҳеш ким шадланып бақырмайды, қышқырмайды да,

Жүзим сығылатуғын шуқырларда жүзим сығылмайды,

Қуўанышлы шаўқымларға шек қойдым.

11Жүрегим Моаб ушын,

Жаным Кир-Херес ушын лира сыяқлы нала шегеди+.

12Егер Моаб өзлериниң сыйыныў орнында пайда болып,

Өзлерин талықтырса да,

Олар дуўа етиў ушын өзлериниң мухаддес орынларына келсе де,

Бул ҳеш қандай пайда бермейди.

13Бул Жаратқан Ийениң Моаб ҳаққында әлле қашан айтқан сөзи еди. 14Бирақ енди Жаратқан Ийе былай дейди: «Жалланған исшиниң мүддети киби, үш жылдан кейин, Моабтың салтанатының ҳәм көп санлы халқының абырайы төгиледи. Халқының аман қалғанлары жүдә аз ҳәм ҳәлсиз болады»+.

17

Қудай Арамды ҳәм Израилды жазалайды

17^1Дамаск туўралы пайғамбаршылық сөз:

«Мине, Дамаск енди қала деп саналмас,

Ол қарабақанаға айланады+.

2Ароер қалалары тәрк етиледи,
Сүриўлер жататуғын жайлаўға айланып,
Оларды үркитетуғын ҳеш ким болмас+.
3Эфрайымда қорғанлы қала қалмас,
Дамаскте патшалық болмас,
Арамның аман қалғанлары,
Израилдың салтанаты киби болар,
– дейди Әлемниң Жаратқан Ийеси. –

4Сол күни Яқыптың даңқы өшер,
Майлы денеси азып-тозар.
5Орақшылардың дәнди жыйнап алғанындай,

Өз қоллары менен масақты терип алғанындай болады.

Ол Рефаим ойпатлығында биреўдиң масақларды жыйнап алғанына уқсайды+.

6Зәйтүн ағашының мийўеси қағып алынғаннан соң,

Ең төбесинде еки-үш зәйтүн,

Өнимдар шақасында төрт-бес зәйтүн қалғаны сыяқлы,

Тек бир неше адам ғана аман қалады,

– дейди Израилдың Қудайы Жаратқан Ийе»+.

7Сол күни халық Жаратқанға нәзерин тигеди,

Көзлери Израилдың Мухаддесин көреди.

8Енди олар өзлери ислеген қурбанлық орынға қарамайды.

Қоллары менен соққан кийели ағашларға,

Түтетки түтетилетуғын орынларға нәзер салмайды+.

9Сол күни олардың бекинисли қалалары,

Израиллылардан қашқан хиўлер менен аморлардың,

Тәрк еткен қалалары сыяқлы шөлге айланады+.

10Сен өз Қутқарыўшы Қудайыңды умыттың,

Өз Қорғаның болған Жартасты еске алмадың.

Сонлықтан унамлы өсимликлер ексең де,

Басқа жақтан алып келип, жүзим нәллерин отырғызсаң да,+

11Оларды еккен күни өсирсең де,
Отырғызып баслаған күни азанда гүллетсең де,
Ҳәстелик ҳәм дәрт күни келгенде,
Жыйнап алар дақыл болмайды.

12Көп миллетлердиң шуўылдысы,
Теңиздиң шуўылдысындай шуўылдайды!
Халықлардың гүўилдиси,
Күшли толқынлар киби гүўилдейди!+

13Миллетлер күшли толқынлардың гүўилдиси киби гүўилдесин,

Бирақ Қудай оларды әшкаралағанда,

Төбелерде самал ушырған қаўық киби,

Узақларға қашып кетеди.

Дүбелей ушырған қаңбақтай айланады.

14Кешки ўақыт, мине, қорқыныш!

Азанға таман олар жоқ болып кетеди!

Бизлерди тонағанлардың пайы,

Бизлерди талан-тараж қылғанлардың тәғдири усындай болады.

18

Қудай Хабашстанды жазалайды

18^1Хабашстан дәрьяларының арғы жағында жасайтуғын,

Қанатларын суўылдататуғын ел, ҳәсирет шегесиз!

2Сол ел қамыстан исленген қайық пенен,
Нил дәрьясы арқалы өз елшилерин жибереди.
Ҳәй, жүйрик хабаршылар!
Жерлери дәрьялар менен бөлинген,
Узын бойлы, тегис терили миллетке,
Жақын-алысқа қорқыў салған халыққа,
Күшли ҳәм басқыншы миллетке қайтыңлар.

3Ҳәй сизлер, пүткил дүнья турғынлары,

Жер бетинде жасаўшылар!

Таў басында урыс жалаўы көтерилсе, қараңлар,

Кәрнай шалынғанда, еситиңлер+.

4Жаратқан Ийе маған былай деди:

«Күнниң ҳәўирли ыссысы сыяқлы,

Жыйын-терим ўақтындағы шықлы булт сыяқлы,

Мен Өз мәканымнан тыныш қарап тураман»+.

5Ҳасыл жыйналмастан алдын,
Гүллеп болып, гүл жүзимге айланғанда,
Ол бағ қайшысы менен путақларды кесип,
Жайылған шақаларды шаўып, ылақтырады.
6Ҳәммеси таўлардағы жыртқыш қусларға,
Жердеги жабайы ҳайўанларға қалады.
Олар жазда жыртқыш қусларға,
Қыста жабайы ҳайўанларға жем болады.

7Сол ўақытта жерлери дәрьялар менен бөлинген,
Узын бойлы, тегис терили миллет,
Жақын-алысқа қорқыў салған халық,
Күшли ҳәм басқыншы миллет,
Әлемниң Жаратқан Ийесине,
Әлемниң Жаратқан Ийесиниң аты болған жерге,
Сион таўына саўғалар алып келеди.

19

Мысыр туўралы пайғамбаршылық

19^1Мысыр туўралы пайғамбаршылық сөз:

Мине, Жаратқан Ийе ушқыр бултқа минип алып,

Мысырға келеди.

Оның алдында Мысыр бутлары титирейди,

Мысырлылардың руўхлары түсип кетеди+.

2«Мен мысырлыны мысырлыға қарсы көтеремен,

Туўысқан туўысқанға, қоңсы қоңсыға, қала қалаға,

Патшалық патшалыққа қарсы урысады+.

3Мысырлылардың руўхы түседи,

Нийетлерин пушқа шығараман.

Олар бутларынан, өли руўхларынан,

Әрўақларды ҳәм руўхларды шақырыўшылардан мәсләҳәт сорайды+.

4Мен мысырлыларды залым хожайынлардың қолына беремен,

Олардың үстинен реҳимсиз патша ҳүким сүреди»,

– дейди Ийе, Әлемниң Жаратқан Ийеси.+

5Нилдиң суўы қурып,

Тармақлары тартылып, қурғап қалар+.

6Оның каналлары патасланар.

Мысырдағы Нилдиң тармақлары қурып, кеўип қалар,

Жекенлер ҳәм қамыслар ширип кетер+.
7Нилдиң жағасындағы басқа өсимликлер,
Нил дөгерегиндеги атызлардағы егинлер қуўрап,
Самал менен ушып, жоқ болар.
8Балықшылар дад салып, зар жылар,
Нилге қармақ салып, күн көрип отырғанлар,
Суўға аў таслағанлар түскинликке түсер.
9Зығырдың қабығына ислеў бериўшилер,
Жақсы зығыр таўар тоқыўшылар уятқа қалар.
10Кийим тоқыўшылар қайғыға батып,
Жалланба жумысшылар түскинликке түсер.

11Соанның хызметкерлери қандай ақылсыз?

Фараонның дана кеңесшилери ақмақ кеңес береди.

Сизлер қалайынша фараонға:

«Мен данышпанның улыман,

Әййемги патшалар нәсилиненмен», – дей аласыз+.

12Ҳәй фараон, қәне сол дана адамларың?

Әлемниң Жаратқан Ийеси Мысырға қарсы нени мақсет қылғанын,

Олар саған айтып берсин, билдирсин+.

13Соанның хызметкерлери ақылдан адасты!

Ноф ҳүкимдарлары алданды!

Мысырды өз урыў басшылары жолдан адастырды+.

14Жаратқан Ийе оларға ақылынан адастырыў руўхын жиберди,

Өз қусығына тайып жығылған мәскүнем қандай болса,

Олар да Мысырды ҳәмме исинде адастырды+.

15Бас та, қуйрық та, пальма шақасы да, қамыс та,

Мысыр ушын ҳеш нәрсе қыла алмады+.

Мысырлылардың Жаратқан Ийеге бойсыныўы

16Сол күни мысырлылар ҳаял адамға уқсап қалып, Әлемниң Жаратқан Ийеси өзлерине қарсы қол көтермей атырып, қорқып, титиреседи+. 17Яҳуда ели мысырлыларға қәўип туўдырады. Яҳуданың аты аталғанда, Әлемниң Жаратқан Ийесиниң Мысырға қарсы шығарған қарарынан ҳәр бир мысырлы қорқатуғын болады.

18Сол күни Мысырда бес қала қанан тилинде сөйлеп, Әлемниң Жаратқан Ийесине садық болыўға ант ишеди. Олардың бири Қуяш қаласы деп аталады+.

19Сол күни Мысырдың ортасына Жаратқан Ийеге арнап қурбанлық орын қурылып, елдиң шегарасына Оған арналған естелик тас қойылады+. 20Бул Әлемниң Жаратқан Ийеси ушын Мысырда бир белги ҳәм гүўалық болады. Олар езиўшилер себепли Жаратқан Ийеге жалбарынғанда, Жаратқан Ийе мысырлыларға қутқарыўшы жиберип, ғамхорлық қылады ҳәм азат етеди. 21Жаратқан Ийе Өзин мысырлыларға танытады ҳәм сол күни мысырлылар Жаратқан Ийени таныйды. Олар қурбанлықлар ҳәм ғәлле садақалары менен Жаратқан Ийеге сыйынады, Оған ўәделер берип, оларды орынлайды+. 22Жаратқан Ийе Мысырды жазалайды ҳәм жазалағаннан кейин Өзи оларға шыпа береди. Мысырлылар Жаратқан Ийеге жүз бурады, Жаратқан Ийе де олардың жалбарыныўларына қулақ салып, оларға шыпа береди+.

23Сол күни Мысырдан Ассирияға кең жол ашылады. Ассириялылар Мысырға, мысырлылар Ассирияға барады. Мысырлылар ассириялылар менен бирге сыйынады+.

24Сол күни Израил Мысыр менен Ассирия қасындағы үшинши ел болып, олар арқалы дүнья жарылқанады+. 25Әлемниң Жаратқан Ийеси: «Халқым Мысыр, Өз қолымның иси болған Ассирия ҳәм мийрасым Израил жарылқансын», – деп оларға ақ пәтиясын береди.

20

Мысыр ҳәм Хабашстан туўралы пайғамбаршылық

20^1Ассирияның сәркәрдасы Ассирия патшасы Саргонның буйрығы менен Ашдодқа ҳүжим жасап, қаланы қолға киргизген жылы,+
2Жаратқан Ийе Амос улы Ийшая арқалы сөйледи. Ол Ийшаяға:

– Барып, үстиңдеги аза кийимди ҳәм аяғыңдағы сандалды шешип тасла, – деди. Ол солай ислеп, жалаңаш ҳәм жалаңаяқ жүрди+.

3Сонда Жаратқан Ийе былай деди:

– Қулым Ийшаяның үш жыл жалаңаш ҳәм жалаңаяқ жүргени Мысыр ҳәм Хабашстан ушын белги ҳәм нышан болады+. 4Мысырды шерменде қылыў ушын Ассирия патшасы Мысыр тутқынларын, Хабашстаннан сүргин болғанларды, олардың жасын ҳәм ғаррысын жалаңаш, жалаңаяқ, уятлы жерлери ашық ҳалда айдап кетеди+. 5Хабашстанға үмит байлап, Мысыр менен мақтанғанлар қорқып, уятқа қалады. 6Сол күни бул теңиз жағасының турғынлары былай дейди: «Қара, Ассирия патшасынан қутылыў ушын жәрдем күтип, үмит байлағанымыз не болды?! Енди бизлер қалай қашып қутыламыз?»

21

Бабилон туўралы пайғамбаршылық

21^1Теңиз жағасындағы шөл[*] туўралы пайғамбаршылық сөз:

Қубладан дүбелейлердиң дүбегени киби,

Басқыншы да шөлден, қорқынышлы журттан келеди+.

2Маған бир қорқынышлы аян түсти:

Сатқан сатады, талаўшы талайды.

Ҳүжим ет, Элам! Қамал қыл, Мидия!

Ол себепли болған налаларды ақырына жеткеремен+.

3Сол себепли белим шаншып,
Туўатуғын ҳаялдың толғағы киби,
Толғақ тутты мени.
Еситкенлеримнен еки бүгилип,
Көргенлеримнен қорқынышқа түстим+.
4Жүрегим ҳәўлирип, қорқыныш бийлеп алды мени,
Ымырт жабылыўын күткен едим,
Бирақ ол мени қорқынышқа салды.

5Гилемлер төселип, дастурхан жайылып,

Жеп ҳәм ишип атыр екен.

Турыңлар, әскербасылар, қалқанларыңызды майлаңлар!

6Ийе маған былай деди:

«Барып, гүзетши қой, көргенин айтсын+.

7Ол саўаш арбаларын, қос ат жегилген арбаға мингенлерди,

Ешекке, түйеге мингенлерди көрсе,

Оларға муқыятлы түрде дыққат қойсын!»

8Гүзетши былай деп бақырды:

«Мырзам, күн бойы мен минарада тураман,

Түнде де өз орнымда нәўбетшиликте боламан+.

9Әне, олар қос ат жегилген саўаш арбада киятыр».

Кейин гүзетши бақырып хабарлады:

«Қулады Бабилон, қулады!

Оның қудайларының барлық мүсинлери,

Қыйрап жерде жатыр»+.

10Қырманда бийдай киби женшилген халқым!

Әлемниң Жаратқан Ийесинен, Израилдың Қудайынан,

Еситкенлеримди сизлерге аян қылдым+.

Эдом туўралы пайғамбаршылық

11Дума[*] туўралы пайғамбаршылық сөз:

Биреў мени Сеирден шақырады:

«Гүзетши, таң атыўға қанша қалды?

Гүзетши, қашан түн тамам болады?»

12Гүзетши былай дейди:

«Таң атады, бирақ және түн қайтып келеди,

Егер сорағыңыз келсе, қайтып келип сорай бериң».

Арабстан туўралы пайғамбаршылық

13Арабстан туўралы пайғамбаршылық сөз:

Деданлылардың кәрўанлары!

Арабстан тоғайларында түнейсизлер.

14Тема жериниң турғынлары!

Шөллегенге суў бериңлер,

Қашқынларға аўқат бериңлер+.

15Олар қылыштан, жалаңашланған қылыштан,

Керилген оқ жайдан, ғыжлаған урыстан қашып келеди.

16Ийе маған былай деди: «Бир жылдан кейин, жалланған исшиниң мүддети киби, Кедардың пүткил салтанаты ақырына жетеди+. 17Кедардың сарыжайшы жаўынгерлеринен азғантайы ғана аман қалады». Буны Израилдың Қудайы Жаратқан Ийе айтты.

22

Ерусалим туўралы пайғамбаршылық

22^1Аян ойпатлығы туўралы пайғамбаршылық сөз:

Не болды сизлерге?

Неге ҳәммеңиз үшеклерге шығып алдыңыз?

2Ҳәй, шаўқым-сүренге толы,

Ғалмағаллы ҳәм шадлы қала!

Өлгенлериңиз қылыштан да өлмеди,

Саўашта да өлмеди+.

3Ҳүкимдарларың биргеликте қашып кетти,

Бирақ оқ жайларынан бир оқ атпай-ақ тутқынға түсти.

Олар узаққа қашып кеткен еди,

Табылғанлардың ҳәммеси тутқынға алынды.

4Сонда мен былай дедим:

«Мени жалғыз қалдырың, өкирип жылап алайын.

Халқымның қырғынға ушырағаны ушын,

Тәселле бермең маған»+.

5Себеби Ийе, Әлемниң Жаратқан Ийесиниң,

Аян ойпатлығында ғаўғалы,

Зорлық-зомбылыққа толы ҳәм ала-сапыран күни болады.

Сол күни дийўаллар қулап,

Жәрдем сораған даўыслар таўларды жаңғыртады.

6Элам оқ жай ҳәм оғын алып,

Саўаш арбалары ҳәм атлылары менен келди.

Кир әскерлери қалқанларын таярлады+.

7Сениң сайланды ойпатлықларың саўаш арбаларына толды,

Атлылар қала дәрўазасы жанында сап тартып тур.

8Жаратқан Ийе Яҳуданың бекинислерин күл-талқан қылды.

Сол күни «Лебанон тоғайы» деп аталатуғын имараттағы,

Қурал-жараққа үмит етип қарадыңыз.

9Сизлер Даўыттың қаласының дийўалларында,

Көп жарықларды көрдиңиз.

Төменги ҳәўизге суў сақлап қойдыңыз+.

10Сизлер Ерусалимдеги үйлерди қарап шығып,

Дийўалды питеў ушын, үйлерди буздыңыз.

11Ески ҳәўиздиң суўлары ушын,

Еки дийўал арасына суў сақлағыш қурдыңыз.

Бирақ буны Кимниң ойлап қойғанына нәзер салмадыңыз,

Буны Кимниң әзелден жоба қылғанына итибар бермедиңиз.

12Сол күни Ийе, Әлемниң Жаратқан Ийеси,

Жылап, аза тутыўға,

Шашларыңызды алдырып, аза кийим кийиўге шақырды+.

13Бирақ сизлер: «Келиңлер, ишип-жеп қалайық,
Себеби ертең өлемиз-ғо», – деп,
Өгиз сойып, қой шалып,
Гөш жеп, шарап ишип,
Кейпи-сапа қурып атырсыз+.

14Сонда Әлемниң Жаратқан Ийеси қулағыма:

«Бул гүна өлгениңизше кеширилмейди», – деди.

Буны Ийе, Әлемниң Жаратқан Ийеси айтты.

Шебнаға ескертиў

15Ийе, Әлемниң Жаратқан Ийеси былай дейди: «Қәне, патшаның оң қолы болған, сарай басқарыўшысы сол Шебнаға барып, былай деп айт:+
16„Бул жерде не жумысың бар? Өзиңе қәбир оятуғындай, бул жерде кимиң бар? Жоқарыда өзиңе қәбир қазып, жартасқа жасаў ушын үңгир ойыпсаң+. 17Ҳәй, күшли адам! Жаратқан Ийе сени ылақтырып жибереди. Ол сени беккем услап алып, 18айландырып-айландырып, топ киби кең бир елге ылақтырып жибереди. Сен сол жерде өлесең. Әжайып саўаш арбаларың сол жерде қалады ҳәм сен мырзаңның үйин шерменде қыласаң. 19Мен сени өз лаўазымыңнан түсирип, орныңнан алып таслайман.

20Сол күни Мен қулым Хилкия улы Элякимди шақыраман+. 21Сениң кийимлериңди оған кийгизип, белине белбеўиңди байлайман ҳәм ҳәкимшилигиңди оған беремен. Ол Ерусалим турғынларының ҳәм Яҳуда халқының әкеси болады. 22Даўыттың үйиниң гилтин оның мойнына асаман. Оның ашқанын ҳеш ким жаба алмайды, оның жапқанын ҳеш ким аша алмайды+. 23Мен оны қатты жерге қағылған қазықтай етип қағаман. Ол өз нәсили ушын салтанат тахты болады. 24Оның хожалығының пүткил абырайы: оның урпақлары ҳәм шақалары – оның кеседен гүзеге шекемги барлық ыдыслары оған жүкленеди.

25Сол күни, – дейди Әлемниң Жаратқан Ийеси, – қатты жерге қағылған қазық босап, суўырылып, қулап түседи. Оған илинген барлық жүк те алып тасланады. Буны Жаратқан Ийе айтты“».

23

Тир туўралы пайғамбаршылық

23^1Тир туўралы пайғамбаршылық сөз:

Үлкен саўда кемелери, жылаңлар!

Тир қаласы ўайран болды,

Үйсиз, баспанасыз қалды.

Киттим жерлеринен оларға хабар келди+.

2Теңизден жүзип өткенлер арқалы байыған,

Атаў халқы ҳәм Сидон саўдагерлери, үндемең!+

3Мол суў жолы арқалы,

Шихордың дәни, Нилдиң зүрәәти пайдаңыз еди.

Миллетлердиң саўда орайы едиңиз+.

4Уял, ҳәй Сидон, теңиз жағасындағы қорған!

Теңиз саған былай дейди:

«Толғақ та тутпады, туўмадым да,

Ул да тәрбияламадым, қыз да өсирмедим».

5Хабар Мысырға жеткенде,

Тир ҳаққындағы хабардан Мысыр қорқып, қайғыға түседи.

6Таршишке қарай жүзиң,
Ҳәй, атаў турғынлары, пәрияд етиң!
7Ҳаслында әзелден бар болған,
Узақ үлкелерге аяғы жетип, қоныс басқан,
Шадлыққа бөленген қалаңыз усы ма?

8Патшаларға таж кийдиретуғын,

Тирге қарсы бул исти ким белгиледи?

Саўдагерлери ҳүкимдарлар болып,

Олар дүньяның абырайлы адамлары еди.

9Менменлигиниң негизи болған пүткил даңқ-атағын хорлаў,

Дүньяның барлық абырайлы адамларын жер қылыў ушын,

Әлемниң Жаратқан Ийеси усылай қарар шығарды.

10Ҳәй, қыз Таршиш!

Нил сыяқлы елиңди кесип өт,

Ол жерде енди жағыс болмайды.

11Жаратқан Ийе қолын теңиз үстине созып,

Патшалықларды титиретти.

Қанан қорғанларын қыйратыўды буйырды+.

12Ол былай деди:

«Ҳәй, езилген пәк қыз Сидон!

Сен енди йошланбайсаң.

Тур, Киттимге бар,

Ол жерде де рәҳәт көрмейсең».

13Калдейлердиң жерине қара!

Бул халық жоқ енди.

Ассириялылар оны жабайы ҳайўанларға берди.

Олар қалаға қарсы ағаш минара тиклеп,

Сарайларын қыйратты,

Қаланы қарабақанаға айландырды+.

14Жылаңлар, үлкен саўда кемелери,

Қорғаныңыз ўайран болды!

15Сол күннен баслап Тир жетпис жылға, бир патшаның өмириндей ўақытқа умытылады. Усы жетпис жыл тамамланғанда, бузық ҳаял ҳаққында айтылған мына қосықтағылар Тирдиң басына түседи:+

16«Ҳәй, умытылған бузық ҳаял!

Лира алып, қаланы айлан,

Жақсы нама шертип, бир қанша қосықлар айт,

Бәлким, сени еслеп қалар».

17Жетпис жылдан соң, Жаратқан Ийе Тирге жақсылық қылады. Қала өз саўдасына қайтып, жер бетиндеги барлық патшалықлар менен бузықшылық қылады+. 18Бирақ оның саўдадан ҳәм хызметтен алған дәраматлары Жаратқан Ийеге бағышланады. Дәраматлар сақланбайды да, жыйналмайды да. Саўдадан алынғанлар тойғанша жеў, сулыў кийиниў ушын Жаратқан Ийениң дәргайында жасайтуғынларға бериледи.

24

Жаратқан Ийе жер бетин жазалайды

24^1Мине, Жаратқан Ийе дүньяны ўайран етип, қарабақанаға айландырады,

Жер бетин күл-талқан етип, турғынларын тарқатып жибереди+.

2Халыққа не болса, руўханийге де сол болады.

Қулға не болса, хожайынға да сол болады.

Шорыға не болса, бийкеге де сол болады.

Қарыйдарға не болса, сатыўшыға да сол болады.

Қарыз алыўшыға не болса, қарыз бериўшиге де сол болады.

Қарыздарға не болса, пайда алыўшыға да сол болады+.

3Жер бети толық ўайран етилип, толық талан-тараж қылынады.

Бул сөзди Жаратқан Ийе айтты.

4Жер жүзи кеўип, қурғап қалады,
Дүнья сөнип, солыйды,
Дүньядағы күшлилер күштен талады+.
5Дүньяда жасайтуғынлар жерди ҳарамлады,

Олар нызамларға бойсынбады, қағыйдаларды аяқ асты қылды,

Мәңгилик келисимди бузды+.
6Сол себепли дүньяға нәлет жаўады,
Турғынлары гүнасының жазасына тартылады.
Жер бетинде жасаўшылар отқа жағылып,
Тек азғантай адам қалады+.
7Таза шарап азаяды, жүзим путалары солыйды,
Шадланып жүриўшилер аҳ урады+.
8Дәптиң шадлы ҳаўазы басылды,
Қуўанғанлардың сести тынды,
Лираның шадлы ҳаўазы да сөнди+.
9Енди қосық айтып шарап ишпес,

Өткир ишимлик дәми де ишкенлерге ашшы түйилер.

10Ўайран болған қала қарабақанаға айланған,
Ҳәр бир үй жабылған, ҳеш ким кире алмас.
11Көшелерде шарап ушын нала шегер,
Шадлық қайғыға айланған,
Қуўаныш жер бетин тәрк етти+.
12Қала қарабақанаға айланған,
Қала дәрўазалары күл-талқан болған.
13Зәйтүн ағашы қағылғанда,
Яки жүзим жыйнап алынғаннан кейин,
Қалған мийўелерге не болса,
Дүньядағы миллетлерге де сол болады+.

14Аман қалғанлар даўысларын көтерип,
Шадланып бақырады.
Жаратқан Ийениң уллылығын айтып,
Батыстан бақырады.
15Сонлықтан шығыста Жаратқан Ийени,

Теңиз жағасында Израилдың Қудайы Жаратқан Ийениң атын даңққа бөлең.

16Жердиң шетинен алғыс-мақтаў қосықларын еситемиз:

«Әдил Болғанға даңқ-атақ болсын!»

Бирақ мен былай дедим:

«Қурып қалдым, қурып қалдым!

Сорым қурыйды!

Сатқынлар сатқынлық қылмақта,

Сатқынлығы шексиз олардың»+.

17Ҳәй дүньяда жасаўшылар!

Қорқыў, шуқыр ҳәм дузақ басыңызға түседи+.

18Сонда қорқыў даўысынан қашқан шуқырға түседи,

Шуқырдан шыққан дузаққа түседи.
Аспан қақпақлары ашылып,
Жердиң тийкары титирейди+.
19Жер бөлек-бөлек болып,
Майдаланып кетеди,
Ол күшли силкинеди.
20Жер мәс адамдай сүрнигеди,
Даўылдағы шертектей шайқалады,
Қылмыслары оған аўыр жүк болады,
Жығылады, қайтып тура алмайды+.

21Сол күни Жаратқан Ийе жоқарыдағы, көклердеги күшлерди,

Жердеги дүнья патшаларын жазалайды.

22Олар зиндандағы тутқынлар киби, бир жерге жыйналып,

Зинданға қамалады ҳәм бир қанша ўақыттан кейин, жазаланады.

23Сонда ай уялып, қуяш шерменде болады.
Әлемниң Жаратқан Ийеси Сион таўында,
Ерусалимде патшалық етип,

Халық ақсақаллары алдында Өз салтанатын көрсетеди+.

25

Алғыс-мақтаў қосығы

25^1Жаратқан Ийе, Сен мениң Қудайымсаң!

Сени уллылайман, атыңа алғыс айтаман.

Себеби Сен әжайып ислер қылдың,

Әзелден дүзген режелериңди,

Садықлық ҳәм исеним менен жүзеге асырдың+.

2Сен қаланы тас үйиндисине,

Қорған қаланы қарабақанаға айландырдың.

Жат жерлилердиң сарайы болған қаланы жоқ қылдың,

Ол енди ҳеш қашан қайта қурылмас+.

3Сонлықтан күшли халықлар даңққа бөлер Сени,

Реҳимсиз халықлар қорқар Сеннен.

4Сен жарлыларға,

Апатқа ушырағанда, кәмбағалларға пана болдың.

Боранда баспана, жәзийрамада сая болдың.

Реҳимсизлердиң қәҳәрли деми, дийўалға урылған даўылға,+

5Қурғақ жердеги ыссыға уқсар.

Сен жат жерлилердиң шаўқымын,

Ыссыны булт саясы менен бастырғандай бастырдың,

Реҳимсизлердиң қосығы да сөнди.

Қудай таярлаған зыяпат

6Сион таўында Әлемниң Жаратқан Ийеси,
Пүткил халықлар ушын мол тағамлы,
Жыллаған шараплы, майлы жиликли,
Тазартылған шараплы зыяпат береди+.

7Бул таўда Ол барлық халықларға жабылған пәренжелерди,

Барлық миллетлерге жабылған жапқышларды жоқ қылады.

8Ол өлимди мәңгиге жутып жибереди.

Қудай Ийе ҳәммениң көз жасын сүртип қояды,

Өз халқының шерменделигин пүткил жер жүзинен алып таслайды.

Буны Жаратқан Ийе айтты+.

9Сол күни адамлар былай дейди:
«Мине, бизлердиң Қудайымыз,
Оған үмит байлаған едик, бизди қутқарды,
Бул – биз үмит байлап күткен Жаратқан Ийе,
Оның қутқарғанына қуўанып, шадланайық»+.
10Жаратқан Ийениң қолы Сион таўын қорғайды,

Дәрис тасланған шуқырда сабанның езилгени киби,

Моаб та өз елинде аяқ асты болады+.

11Жүзиўши қолын жүзиў ушын сермегени сыяқлы,

Моаб та дәрис ишинде қолларын сермейди.

Бирақ қанша ҳәрекет етсе де,

Жаратқан Ийе оның менменлигин басып қояды.

12Бийик ҳәм беккем дийўалларын жығып, қулатып,

Жер менен жексен қылады.

26

Алғыс-мақтаў жыры

26^1Сол күни Яҳуда жеринде мына жыр айтылады:

«Бизде күшли қала бар!

Қудайымыздың қутқарыўы,

Дийўаллар менен қорғанлар сыяқлы оны қорғайды.

2Дәрўазаларды ашыңлар!
Садықлықты сақлаған әдил миллет ишке кирсин+.
3Саған үмит артқаны ушын,
Пикирин Саған бағышлағанды,
Толық тынышлықта сақлайсаң.
4Жаратқан Ийеге мәңгиге үмит байла,
Өйткени Ол мәңгилик сүйеўши жартас.+
5Ол тәкаббирлерди жерге урар,
Бийик қаланы қулатар,
Жер менен жексен қылып, топыраққа айландырар.
6Ол қала аяқ асты болып,
Жарлылардың аяғы,
Кәмбағаллардың табаны менен басқыланар».

7Әдилдиң жолы тегис,

Ҳақ Болған, Сен әдилдиң соқпағын дүзиў қыласаң+.

8Жаратқан Ийе! Ҳүкимлериңе әмел қылып,

Сени күтемиз.

Атыңды ҳәм Сени есте сақлаў жүрегимиздиң тилеги.

9Түнде жаным Сени аңсайды,

Ишимдеги руўхым Сени излейди.

Жерде ҳүким жүргизгениңде,

Дүньяда жасаўшылар әдилликти үйренеди+.

10Залымға реҳим көрсетилсе де,

Олар әдилликти үйренбес.

Ҳәтте, ҳақыйқатшыллардың жеринде наҳақлық етер.

Жаратқан Ийениң уллылығын көрмес.

11Жаратқан Ийе, қолың көтерилген,

Бирақ олар көрмес.

Олар Сениң халқыңа деген ықласыңды көрип, уялсын.

Душпанларыңа нийетлеген от оларды жалмасын+.

12Жаратқан Ийе! Сен бизлерге тынышлық бересең.

Ислеген барлық ислеримизди бизлер ушын жүзеге асырған Сенсең+.

13Қудайымыз Жаратқан Ийе,

Сеннен басқа ийелер бизлерге ҳүкимдарлық қылды.

Бирақ бизлер тек Сениң атыңды ҳүрмет етемиз+.

14Сол ийелер дүньядан өтти,

Өлилердиң руўхлары енди орнынан турмайды.

Сен оларды жазалап, жоқ қылдың,

Енди оларды ҳеш ким ядқа алмас+.

15Жаратқан Ийе, сен миллетимизди көбейттиң,

Миллетимизди көбейтип, даңққа еристиң,

Елимиздиң шегарасын кеңейттиң+.

16Жаратқан Ийе, халқымыз қайғы ишинде Сени изледи.

Сен оларды жазалағанда,
Сыбырлап зорға дуўа етти.
17Жаратқан Ийе, бизлер де Сениң алдыңда,
Ҳәмиледар ҳаялдың толғақ азабынан қыйналып,
Бақырғаны сыяқлы қыйналдық+.
18Бизлер ҳәмиледар болып, толғаттық,
Бирақ самалдан басқа ҳеш нәрсе туўмадық.
Жер бетине қутқарылыў алып келмедик,
Әўладларды да дүньяға келтирмедик.

19Бирақ өлилериң жасар, денелер тирилер.

Ҳәй, топырақ астында жатырғанлар,

Ояның, шадланып бақырың!

Себеби Жаратқан Ийениң шығы таң шығына мегзер,

Жер өлилерди жасаў ушын шығарар+.

20Келиң, ҳәй халқым, бөлмелериңизге кирип,

Иштен қапыны жаўып алың!

Оның ғәзеби өтип кеткенше, аз-маз жасырынып турың+.

21Мине, дүнья турғынларын ислеген айыбына бола жазалаў ушын,

Жаратқан Ийе Өз мәканынан шығып киятыр.

Жер өзине төгилген қанды әшкара етер,

Өлтирилгенлерди артық жасырмас+.

27

Израилдың қутқарылыўы

27^1Сол күни Жаратқан Ийе ғәзепли, уллы ҳәм қүдиретли қылышы менен,

Қашып баратырған, ийреңлеген жыланды, Лиўятанды[*] жазалайды.

Ол теңиздеги усы айдарҳаны өлтиреди+.

2Сол күни әжайып жүзимзар туўралы қосық айтың:+

3«Мен, Жаратқан Ийе оның қараўылыман,
Бәрқулла оны суўғарып,
Ҳеш ким зыян тийгизбесин деп,
Күни-түни оны қараўыллайман.
4Мен ғәзепленбеймен.
Егер тикен ҳәм жантақлар Маған қарсы шықса,
Мен олар менен урысып,
Оларды толық жағып жиберемен+.
5Ямаса олар Меннен пана излеп келсин,
Мениң менен келисим дүзсин,
Аўа, Мениң менен келисим дүзсин».

6Келешекте Яқыптың урпағы тамыр жаяды,
Израил бүртик жарып, гүллейди,
Жер бетин мийўеге толтырады+.

7Жаратқан Ийе израиллыларды,

Оларды жазалағанларды жазалағандай етип жазалады ма?

Ямаса израиллыларды,

Оларды өлтиргенлерди өлтиргендей етип өлтирди ме?

8Жаратқан Ийе оларды ҳүким етти,

Қуўып, сүргин қылды.

Оларды шығыс самалы киби,

Ғәзепли деми менен қуўып шығарды+.

9Солай етип, Яқыптың урпақларының айыбы алып тасланып,

Гүнасының өтелиўиниң мийўеси мынаў болады:
Қурбанлық орынның барлық тасларын,
Ҳәк таслары киби сындырғанда,
Кийели ағашлар да,
Түтетки түтетилетуғын орынлар да қалмайды+.
10Қорған қала қаңырап босап,
Шөлге уқсап тәрк етилип,
Тасланды журтқа айланады.
Ол жерде баспақлар отлайды,

Ағаш шақаларын сып-сыйдам етип, сол жерде жатады+.

11Шақалары қуўрап сынады,
Ҳаяллар келип, оларды жағады.
Бул халық ес-ақылынан айырылған,
Сонлықтан Жаратқаны да оларға реҳим етпес,
Жаратыўшысы да оларға меҳир көрсетпес+.

12Сол күни Жаратқан Ийе Евфрат дәрьясынан Мысыр шегарасындағы сайға дейин дәнди қаўығынан айырып, Израил халқын бирме-бир жыйнап алады. 13Сол күни уллы кәрнай шалынады. Ассирияда жоқ болғанлар ҳәм Мысырға сүргин етилгенлер келип, Ерусалимдеги мухаддес таўда Жаратқан Ийеге сыйынады+.

28

Эфрайымның ҳәсирет шегиўи

28^1Эфрайым мәскүнемлериниң мақтанған тажы,

Өнимдар ойпатлықтың ең жақсы жериндеги шарапқа тойғанлардың қаласы,

Ҳәсирет шегеди!

Оның салтанатлы гөззаллығы, солып атырған гүлге мегзейди.

2Мине, Ийениң қүдиретли ҳәм күшли адамы бар,
Ол буршақлы даўылдай, қыйратыўшы қуйындай,
Зуўлаған топан суўы киби,
Өз қолы менен қаланы жерге қулатады+.

3Эфрайым мәскүнемлериниң мақтанышы болған тажы,

Аяқ астында қалады.

4Өнимдар ойпатлықтың ең жақсы жеринде жайласқан,

Салтанатлы гөззаллығы солып баратырған гүл,

Ерте пискен әнжир киби болады.

Оны көрген, дәрриў үзип алып, жеп қояды.

5Сол күни Әлемниң Жаратқан Ийеси халқынан аман қалғанлар ушын салтанат тажы, гөззаллық шеңбери болады. 6Ол ҳүким гүрсисинде отырғанлар ушын әдалатлық руўхы, дәрўазаны душпаннан қорғағанлар ушын мәдет болады+.

Ийшаяның ескертиўи

7Мыналар да шарап ишип тентиреклеп, өткир ишимлик ишип теңселип жүреди: руўханийлер ҳәм пайғамбарлар өткир ишимлик ишип тентиреклеп, шарап ишип естен айырылды. Олар өткир ишимликтен теңселип, аян көргенде шатастырады, шешим қабыллағанда алжасады+. 8Пүткил дастурханлары қусыққа толған, ҳеш бир таза жери қалмайды.

9Олар былай дейди: «Қудай кимге билим үйретпекши? Хабарды кимге түсиндирмекши? Енди емшектен шыққанларға ма ямаса жақында емиўди тоқтатқанларға ма? 10„Ба-ба-ба, да-да-да“, – деп, олай-булай быдырлайды»+.

11Енди Жаратқан Ийе бул халыққа шет еллилердиң аўзы менен, түсиниксиз тиллерде сөйлейди+. 12Бурын оларға: «Бул – тынышлық жери, шаршағанлар дем алсын. Бул – дем алыў орны», – деген еди. Бирақ олар тыңламады. 13Жаратқан Ийениң сөзи олар ушын: «„Ба-ба-ба, да-да-да“, – деп, олай-булай быдырлаў» болды. Солай етип, олар кетип, шалқасына қулап жарақатланады, дузаққа түсип, алып кетиледи+.

14Сонлықтан, Ерусалимде бул халыққа ҳүкимдарлық етип отырған сурбетлер, Жаратқан Ийениң сөзин тыңлаңлар!+
15Сизлер: «Бизлер өлим менен келисим дүздик, өлилер мәканы менен питим дүздик. Апатшылық келсе, бизге тиймей, өтип кетеди. Себеби бизлер өтирикти пана, жалғанды жасырынатуғын орын қылып алғанбыз», – дейсизлер. 16Соның ушын Қудай Ийе былай дейди: «Мине, Мен Сионға тийкар тасын, сыналған тасты, қымбатбаҳа мүйеш тасын, исенимли тийкар қояман. Оған исенгенлер ҳеш қашан қәўетерге түспейди+. 17Мен әдилликти өлшеў жиби, әдалатлықты тәрези қыламан. Буршақ жаўып, өтириктиң панасын сыпырып алып кетеди, жасырынған орныңызды сел басады+. 18Сизлердиң өлим менен дүзген келисимиңиз бузылады, өлилер мәканы менен дүзген питимиңиз өз күшин жойтады. Уллы апат келгенде, жер менен жексен боласыз. 19Апат ҳәр келгенинде, сизлерди сыпырып алып кетеди. Ол ҳәр күни азанда, күндиз-түни келеди».

Бул хабарды түсингениңизде, сизлердиң ҳүрейиңиз ушады. 20Созылыўға төсегиңиз дым қысқа, ораныўға көрпеңиз дым енсиз болады. 21Жаратқан Ийе Перасим таўындағы сыяқлы[*] қозғалажақ, Гибон ойпатлығындағы сыяқлы[*] ғәзепке минежақ. Ол Өз исин, әдеттен тыс исин, Өз ҳәрекетин, таң қаларлық ҳәрекетин жүзеге асырады+. 22Егер кисенлериң және де беккемирек болмасын десеңиз, буннан былай сурбетликти тоқтатың. Пүткил дүньяны жоқ қылыўды шешкени туўралы Ийе, Әлемниң Жаратқан Ийесинен еситтим+.

23Қулақ түрип, даўысымды еситиң, дыққат қойып, сөзимди тыңлаң! 24Дийхан егин егиў ушын тек жер айдай бере ме? Ямаса тек кесек езип, малалай бере ме? 25Ол жерди тегислеп болып, анис егип, зире сеппей ме? Бийдайды қатарлап, арпаны өз танабына, жазлық бийдайды шетине айландырып егип тасламай ма? 26Қудайы оған нәсият берип, усындай тәртипке үйретеди. 27Анис түйекке айдалмайды, зире арбаның дөңгелеги менен басылмайды. Анис таяқ пенен, ал зире шыбық пенен сабаланады. 28Нанға арналған бийдай түйекленеди, бирақ ол мәңгиге езиле бермейди. Арбаның дөңгелеги менен үстинен түйекти айдаса да, атлар бийдайды майдалап езип тасламайды. 29Бул да Әлемниң Жаратқан Ийесинен берилген. Оның мәсләҳәти әжайып, даналығы уллы+.

29

Ерусалимниң ҳәсирети

29^1Даўыттың мәкан басқан қаласы Ариел[*], Ариел, ҳәсирет шегесең!

Жылға жыл қос, байрамларың даўам ете берсин+.

2Мен Ариелге азап шектиремен.

Ол жылап, пәрияд етеди,

Мен ушын қурбанлық ошағы киби болады.

3Сени айланып, орда қураман,

Ләшкерлерди орнатып, қамал қыламан.

Қарсыңа минаралар тиклеймен+.

4Сен қулатылып, жердиң астынан сөйлейсең,

Сөзлериң топырақ ишинен еситиледи,

Даўысың әрўақ даўысындай болып, жерден шығады,

Сөзлериң топырақтан сыбырлап еситиледи.

5Бирақ сансыз душпанларың орпаң шаңғыт киби,

Реҳимсиз сансыз ләшкерлер суўырылған қаўық киби ушып кетеди.

Тосаттан, бир мәўритте,
6Әлемниң Жаратқан Ийеси гүлдирмама,
Жер қозғалыўы, уллы шаўқым,

Боран, даўыл ҳәм жалмайтуғын от жалыны менен келеди+.

7Ариелге қарсы урысқан барлық миллетлер,

Оған ҳәм оның қорғанлы қалаларына ҳүжим қылып,

Оны езгенлер,
Түндеги түс киби, түнги көринис киби болады+.
8Аш адам түсинде аўқат жесе де,
Оянғанда аш болады,
Түсинде суў ишкен адамның да,
Оңында шөли басылмайды.
Сион таўына қарсы урысқан,

Ҳәмме миллетлердиң сансыз ордасы да усы аўҳалға түседи.

9Ҳайран болып, таң қалың,
Өзиңизди гөр қылың, соқыр болың,
Мәс болың, бирақ шараптан емес,
Сүрнигиң, бирақ өткир ишимликтен емес+.
10Жаратқан Ийе сизлерге терең уйқы берди,
Көзлериңизди жаўып қойды, ҳәй, пайғамбарлар,
Басларыңызды орап қойды, ҳәй, ўәлийлер+.

11Бул аянлардың ҳәммеси сизлер ушын мөрленген орама қағаздағы сөзлердей болып қалды. Егер оқып билетуғын адамға орама қағазды берип: «Мынаны оқып бер», – десеңиз, ол: «Оқый алмайман, бул мөрленген-ғо», – дейди+. 12Егер орама қағазды оқып билмейтуғын адамға берип: «Мынаны оқып бер», – десең, ол: «Мен оқый алмайман», – деп жуўап береди.

13Ийемиз былай дейди:

«Бул халық тек сөзи менен Маған жақынлап,

Тек аўзы менен Мени сыйлайды.

Бирақ жүреги Меннен алыс.

Адам ойлап тапқан парызлар арқалы Маған сыйынады+.

14Сонлықтан Мен бул халықтың арасында және бир қүдиретли ис,

Таң қаларлық қүдиретли ис ислеймен.

Даналары даналықтан маҳрум болады,

Ақыллылары ақылынан айырылады»+.

15Өз нийетлерин Жаратқан Ийеден жасырыўға тырысып,

Ислерин қараңғылықта қылып атырғанлар, ҳәсирет шегеди!

Олар: «Бизди ким көреди, ким бизди биледи?» – дейди+.

16Сизлер ҳәммесин надурыс түсинип атырсыз!

Гүлалшыны ылай менен теңлестирип бола ма?

Исленген зат өзин ислегенге:

«Ол мени ислемеди», – дей ме?

Пишими келтирилген зат өзиниң пишимин ислеп шыққанға:

«Ол ҳеш нәрсени түсинбейди», – деп айта ма+?

17Тез арада әжайып Лебанон бир жыңғыллыққа,

Ал жыңғыллық болған жерлер әжайып тоғайға айланбай ма?

18Сол күни гереңлер орама қағаздың сөзлерин еситер,

Қойыў қараңғылық ишинде соқырлардың көзлери көрер+.

19Езилгенлер Жаратқан Ийеде жаңадан қуўаныш табар,

Жарлылар Израилдың Мухаддесинде шадланар+.
20Залымлар жоқ болар,
Сурбетлер ғайып болар,
Жаманлық тәрепдарлары жоқ қылынар.
21Дөҳмет қылып, адамларды гиналағанлар,
Қала дәрўазасындағы қазыға дузақ қурар,

Ҳақты жалған гүўалықлар менен ҳуқықынан маҳрум етер+.

22Сонлықтан Ибрайымды қутқарған Жаратқан Ийе,

Яқыптың урпақлары туўралы былай дейди:

«Буннан былай Яқыптың урпағы масқараланбас,

Енди жүзи қара болмас+.

23Мениң қолларым жаратқан балаларын өз араларында көргенде,

Атымды мухаддес санайды.

Яқыптың Мухаддесин мухаддес санап,

Израилдың Қудайынан қорқатуғын болады.

24Жолдан адасқанлар түсинеди,

Шағым етип налыйтуғынлар тәлимди қабыл етеди».

30

Қозғалаңшы халық

30^1«Қозғалаңшы балалар, ҳәсирет шегеди!

– дейди Жаратқан Ийе, –

Олар Меннен болмаған ой-нийетлерди жүзеге асырады,

Мениң Руўхымсыз келисимлер дүзеди,
Гүна үстине гүна жамайды.
2Меннен кеңес сорамай,
Фараонның панасында паналаў,

Мысырдың саясына тығылыў ушын, Мысырға барады+.

3Фараонның панасы сизлерди уятқа қалдырады,

Мысырдың қорғаўшы саясы сизлерди бийабырай қылады+.

4Басшылары Соанда болып,

Елшилери Ханеске жеткен болса да,+

5Өзлерине пайдасы болмаған халық себепли олар уятқа қалады.

Сол халық жәрдем де, пайда да бермейди.

Тек оларды уятқа қалдырып, шерменде қылады»+.

6Негеб ҳайўанлары туўралы пайғамбаршылық сөз:

Урғашы ҳәм еркек арыслан,
Зәҳәрли сур ҳәм оқ жыланлар жасайтуғын,
Апатлы ҳәм азаплы үлкени гезип,
Байлықларын ешеклердиң арқасына,
Ғәзийнелерин түйелердиң өркешине артып,
Пайдасы жоқ халыққа ағылып барады.
7Мысырдың жәрдеми пайдасыз ҳәм үмитсиз.

Сонлықтан Мен оны: «Бийкаршы Раҳаб[*]» деп атадым+.

8Енди барып, буны бир тас тахтаға жазып,
Оларға китап етип бер.
Бул келешек күнлери ушын,
Мәңгилик гүўалық болсын+.
9Бул қозғалаңшы халық, ҳийлекер балалар,

Жаратқан Ийениң тәлиминен бас тартатуғын перзентлер.

10Олар көзи ашықларға: «Аян көриўди қысқартың!»

Ал ўәлийлерге: «Ҳақыйқатты айтып, пайғамбаршылық қылмаң,

Бизлерге жағымлы сөзлерди айтып,
Қыялый пайғамбаршылық етиң,+
11Жолдан шығың, қайтың бул жолдан,

Израилдың Мухаддесин көзимизден жоқ қылың!» – дейди.

12Сонлықтан Израилдың Мухаддеси былай дейди:
«Бул хабарды қабыл етпей,
Зулымлық ҳәм жалғаннан үмит етип,
Оларға сүйенгениңиз ушын,
13Бул қылмысыңыз сизлер ушын,

Бийик дийўалдағы опырылып атырған тесик киби болады.

Дийўал тосаттан, бир сәтте қулап, қыйрайды+.

14Ол ылай ыдыс яңлы қыйрап қалады.

Майдаланғаны соншелли,

Ошақтан күл алыўға да, қуйыдан суў алыўға да,

Жарағандай сынығы қалмайды»+.

15Сонлықтан Қудай Ийе, Израилдың Мухаддеси былай дейди:

«Маған қайтып, рәҳәт табың, қутқарыласыз.

Егер сизлер тынышлық пенен Маған үмит байласаңыз, күшли боласыз.

Бирақ сизлер буны қәлемедиңиз.

16Сизлер: „Яқ, бизлер атқа минип қашамыз“, – дедиңиз.

Соның ушын қашасыз-дә!

Сизлер: „Бизлер жүйрик атқа минип шабамыз“, – дедиңиз.

Соның ушын қуўыўшылар да жүйрик болады!

17Бир адамның айбатынан мың адам қашады,

Бесеўиниң айбатынан ҳәммеңиз қашасыз.

Қалғанларыңыз таў төбесиндеги байрақ шыбығы,

Төбешиктеги байрақ киби боласыз»+.

18Жаратқан Ийе сизлерге мийрим-шәпәәт көрсетиў ушын күтип турады,

Сизлерге реҳим көрсетиў ушын орнынан турады.
Себеби Жаратқан Ийе әдалат Қудайы,
Оны күткенлер бахытлы!+

Жаратқан Ийениң Өз халқын жарылқаўы

19Ҳәй, Ерусалимде жасайтуғын Сион халқы,

Енди жыламайсыз!

Пәрияд еткениңизде, Ол сизлерге мийрим-шәпәәт көрсетеди.

Еситиўден-ақ, Ол сизлерге жуўап береди.

20Ийемиз сизлерге азап шөрегин берип,

Апат суўын ишкизген болса да,

Муғаллимиңиз енди жасырынбайды,

Көзиңиз бенен Оны көресиз.

21Қулағыңыз арт беттен:

«Мынаў дурыс жол, соннан жүр», – деген даўысты еситеди.

Сонда оңға бурылыў керек пе, шепке бурылыў керек пе, билесиз.

22Сонда гүмисиң менен қапланған бутларды,

Алтының менен қапланған ҳәйкеллерди,

Ҳарам деп санап, ҳарам нәрседей көрип, ылақтырып таслайсыз.

Оларға: «Жоқ болыңлар!» – дейсиз+.

23Ийемиз жерге еккен туқымың ушын жаўын жаўдырады,

Жердиң зүрәәти мол ҳәм берекетли болады.

Сол күни малларың кең жайлаўда жайылып жүреди+.

24Жер айдайтуғын өгиз ҳәм ешеклер,
Гүрек ҳәм жаба менен самалға суўырылған,
Сайланды жем жейди.
25Уллы қырғын күни, минаралар қулағанда,

Ҳәр бир бийик таўда, ҳәр бир бийик төбеде суўлар ағып турады+.

26Жаратқан Ийе Өз халқының жараларын таңып,
Өзи берген жарақатты жазған күни,
Айдың нуры күн нурындай,
Күнниң нуры жети күнниң нурындай,
Жети есе жақты болады+.

Жаратқан Ийениң Ассирияны жазалаўы

27Мине, Жаратқан Ийениң Өзи узақтан,

Лаўлаған қәҳәри менен қойыў булт ишинде киятыр.

Оның аўзы ғәзепке толы,

Тили жалмайтуғын отқа мегзейди+.

28Деми мойынға дейин көтерилетуғын тасқынға уқсайды.

Ол миллетлерди набыт болыў елегинен өткереди.

Халықлардың аўзына оларды жолдан азғыратуғын жүўен салады+.

29Бирақ сизлер мухаддес байрамды нышанлаған түндегидей,

Қосық айтасыз.

Жаратқан Ийениң таўына, Израилдың қорғаўшы жартасына,

Сырнай сазы астында шыққаныңыздай,

Жүрегиңиз шадланады+.

30Жаратқан Ийе айбатлы даўысын еситтирип,

Лаўлаған ғәзеби ҳәм жалмайтуғын от жалыны менен,

Нөсер жаўын, даўыл ҳәм буршақ пенен,

Билегиниң күшин көрсетеди+.

31Жаратқан Ийениң даўысы Ассирияны қорқытып, титиретеди,

Ол ҳасасы менен Ассирияны урады.

32Жаратқан Ийениң жаза ҳасасы менен,

Оларды урған ҳәр бир соққысы,

Дәп ҳәм лира намасы астында әмелге асады.

Жаратқан Ийе қол жумсап, олар менен урысады.

33Денелер жағылатуғын орын әлле қашан тайынланды,

Аўа, Ассирия патшасы ушын тайын қылып қойылды.

Ол жер терең ҳәм кең болып,

Отын қалап толтырылған.

Ағып турған күкирт киби,

Жаратқан Ийениң деми оны жандырады+.

31

Мысырға үмит байламаў туўралы

31^1Жәрдем сорап Мысырға кеткенлер,
Атларға исенгенлер,
Көп болғаны ушын саўаш арбаларына,
Жүдә күшли болғаны ушын шабандозларға,
Үмит байлағанлар, ҳәсирет шегеди!
Олар Израилдың Мухаддесине жүз бурмады,
Жаратқан Ийеден кеңес сорамады+.
2Бирақ Жаратқан Ийе де дана.

Ол бахытсызлық жаўдырар, Өз сөзин қайтарып алмас.

Жаўызлық ислеўшилердиң үйине қарсы көтерилип,

Қылмыскерлерге жәрдем бериўшилерге қарсы шығар.

3Мысырлылар – Қудай емес, адам,

Олардың атлары – руўх емес, денеден ибарат.

Жаратқан Ийе қолын көтерсе, жәрдем бериўши сүрнигип,

Жәрдем алыўшы қулап, екеўи де набыт болады+.

4Себеби Жаратқан Ийе маған былай деди:

«Арысланға, аўлаған аўының басында ырылдаған жыртқыш арысланға,

Бир топар шопан қарсы шықса да,
Арыслан олардың бақырғанынан қорқпайды,
Шуўласқанынан сескенбейди.
Әлемниң Жаратқан Ийеси де урысыў ушын,

Сион таўына ҳәм оның төбелерине түсип келеди+.

5Қуслардың қанат жайып,
Өз палапанларын қорғағаны сыяқлы,
Әлемниң Жаратқан Ийеси де,
Ерусалимди қорғайды.
Ол оны қорғайды, қутқарады,
Реҳим етип, азат қылады»+.

6Ҳәй израиллылар, өзлериңиз өжетленип бас тартқан,

Жаратқан Ийеге қайтыңлар.
7Себеби сол күни ҳәр бириңиз,
Өз қолларыңыз бенен гүнаға батып,

Гүмис ҳәм алтыннан ислеген жалған қудайларыңыздан жүз бурасыз+.

8«Ассириялылар адамдики болмаған қылыштан қулайды,

Адамзаттики болмаған қылыштан өледи.

Олар қылыштан қашады,

Жас жигитлери қул болады+.

9Қорқыўдан жығылар олардың жартасы,

Сәркәрдалары байрақты көрип, титиресер».

Оты Сионда,

Ошағы Ерусалимде болған Жаратқан Ийе усылай дейди+.

32

Әдил патша

32^1Мине, патша әдиллик пенен патшалық етип,

Ҳүкимдарлар әдалатлық пенен басқарады+.

2Олардың ҳәр бири самалдан қорғайтуғын бастырмадай,

Даўылдан бас саўғалайтуғын панадай болады.

Олар шөлдеги ағын суўға,

Кеўип шөллеген жердеги үлкен жартастың саясына уқсайды+.

3Енди көретуғынлардың көзлери жумылмайды,

Еситетуғынлар қулақ қояды+.

4Ойсызлар түсиниўди үйренеди,

Сақаўлар тутлықпай, анық сөйлей алады.

5Буннан былай, ақмақ ҳасылзада, деп шақырылмас,

Ҳийлекер ҳүрметке ылайықлы, деп айтылмас.
6Ақмақ бийәдеплик пенен сөйлейди,
Нийети жаманлық ислеўден ибарат.
Ол зорлық ислейди,
Жаратқан Ийеге тил тийгизеди,
Ашларды аш қалдырып,
Шөллегенге суў бериўден бас тартады+.
7Ҳийлекердиң усылы жаўыз,
Жарлының даўасы ҳақ болса да,
Оны жалған сөзлер менен жоқ етиў ушын,
Жаўыз жобалар дүзеди.
8Ал ҳасылзадалар ҳасыл жобалар дүзип,
Ҳасыл ислер ушын беккем турады.

Жазалаў ҳәм қутқарыў

9Ҳәй, еркин жасап атырған ҳаяллар,
Орныңыздан турып, даўысымды еситиң!
Ҳәй, бийғам қызлар,
Мениң сөзиме қулақ салың!+
10Ҳәй, бийғам ҳаяллар,
Бираз жылдан кейин титиресесиз,
Себеби жүзим ҳасыл бермес,
Мийўе жыйын-терими болмас.

11Ҳәй, еркин жасап атырған ҳаяллар, титиресесиз!

Ҳәй, бийғам қызлар, қалтырасасыз!
Кийимлериңизди шешип таслап,
Азалап, белиңизди буўып алың.
12Өнимдар атызлар ушын,
Ҳасылы мол жүзим шақалары ушын,
Көкирегиңизди мушлап урып, аза тутың.
13Тикен ҳәм жантақлар басып кететуғын,
Халқымның жери ушын,
Қуўанышқа толы үйлер,
Шадлыққа толы қалалар ушын жылаңлар+.
14Өйткени сарайлар таслап кетилип,
Шаўқымлы қала бос қалады.
Қорған ҳәм минаралар мәңгиге қыйралып,
Қуланлардың қуўанышына,
Маллардың жайлаўына айланады.
15Үстимизге жоқарыдан Руўх төгилгенше,
Шөл өнимдар атызға айланғанша,

Өнимдар атыз әжайып бағ деп саналғанша усылай болады+.

16Кейин шөлде әдалат мәкан басып,
Әдиллик өнимдар атызда жасайды.
17Әдилликтиң мийўеси тынышлық,

Нәтийжеси аманлық ҳәм мәңгилик қәўипсизлик болады.

18Халқым тыныш орынларда,
Қәўипсиз үйлерде,
Рәҳәт бағышлайтуғын жерлерде жасайды.
19Тоғай пүткиллей жоқ болса да,
Қала жер менен жексен етилсе де,+
20Сизлер бахытлы боласызлар!
Ҳәр бир дәрья жағасында егин егесиз,
Өгиз ҳәм ешеклерди бос жибересиз.

33

Жәрдем сорап жалбарыныў

33^1Ҳәй, өзи ўайран етилмеген,
Ўайран етиўши, ҳәсирет шегесең!
Ҳәй, өзине сатқынлық исленбеген,
Сатқынлық етиўши, ҳәсирет шегесең!
Ўайран етип болғаныңнан кейин,
Өзиң де ўайран етилесең,
Сатқынлық етип болғаныңнан кейин,
Өзиңе де сатқынлық исленеди+.

2Жаратқан Ийе, бизлерге реҳим ет!

Бизлер Саған үмит байладық.

Ҳәр таңда бизге күш-қуўат берип,

Қыйыншылыққа ушырағанымызда қутқара гөр!

3Қүдиретли даўысыңнан халықлар қашып кетер,

Орныңнан турғаныңда, миллетлер пытырап қашар.

4Олжаңыз шегирткелер жеп таслағандай жоқ болар,

Адамлар үлкен шегирткелер топарының топылғанындай олжаға бас салар+.

5Жоқарыда мәкан қурған Жаратқан Ийе уллы!

Толтырар Ол Сионды әдалатлық ҳәм әдилликке+.

6Ол сениң дәўириңниң беккем тийкары болып,

Мол етип қутқарылыў, даналық ҳәм билим берер.

Жаратқан Ийеден қорқыў – бул ғәзийне.

7Мине, батырлары көшелерде пәрияд етер,
Парахатшылық елшилери зар еңиреп жылар+.
8Үлкен жоллар босап қалар,
Жолаўшылар ол жолдан жүрмес.
Питимлер бузылып, ишкен антларынан таяр,
Адамлар қәдирин жойтар+.
9Жер қурғап, кеўип барар,
Лебанон тоғайлары уяттан қуўрап қалар.
Шарон тегислиги шөлге уқсап қалып,

Башан ҳәм Кармелдеги ағашлар жапырақларын төгер+.

Жаратқан Ийениң халықларға ескертиўи

10«Енди орнымнан тураман,
– дейди Жаратқан Ийе, –
Көтерилип, даңқымды шығараман+.

11Сизлер пишенге ҳәмиледар болып, сабан туўасыз.

Демиңиз өзлериңизди жалмап жутатуғын отқа айланады.

12Халықлар жанып күл болады,

Кесилип, отқа жағылған тикендей болады+.

13Ҳәй узақтағылар, не ислегенимди еситиң!

Ҳәй жақындағылар, қүдиретимди билиң!»

14Сиондағы гүнакарлар қорқыўға түсип,

Қудайсызларды титиреў бийлеп алды.

Олар былай дейди:

«Жалмайтуғын оттың жанында қайсысымыз жасай аламыз?

Мәңги жанып турған жалын жанында қайсысымыз орналаса аламыз?»+

15Ҳадал жасап, туўры сөйлеген,
Зорлық пенен алынған пайдадан жеркенген,
Қолын пара алыўдан тыйған,
Қанхорға қулақ түрмеген,
Жаманды көрмеў ушын көзлерин жумған,+
16Бундай адам бийикликлерде жасайды.
Жартаслардағы қорғанлар оның панасы болады,

Оның наны мол болып, ҳеш қашан суўсыз қалмайды.

Уллы патшаның ели

17Көзиңиз патшаны пүткил гөззаллығы ишинде көрип,

Узақларға созылған үлкени шолып өтер.

18Өткен қорқынышлы күнлер ҳаққында ойлап:

«Салық жыйнаған қай жерде?

Салықты өлшеп алған қай жерде?

Минараларды санаған қай жерде?» – дейсең.

19Буннан былай, гәпине түсинбейтуғын,

Басқа тилде сөйлейтуғын,

Сол тәкаббир халықты көрмейсиз+.

20Байрамларымыз белгиленетуғын Сион қаласына қара!

Көзлериң тыныш мәканды,

Беккем шатыр болған Ерусалимди көреди.

Оның қазықлары ҳеш қашан орнынан суўырылмайды,

Бирде бир жиби үзилмейди.

21Кең дәрьялар ҳәм сайлар ағып турған жерде,

Қүдиретли Жаратқан Ийе бизлер менен бирге болады.

Олардан ескекли кемелер де,
Желқомлы кемелер де өте алмайды.
22Жаратқан Ийе бизиң қазымыз,
Ол бизлердиң нызам шығарыўшымыз.
Жаратқан Ийе бизиң патшамыз,
Ол бизлерди қутқарады.
23Ҳәзир кемелериңиздеги жиплер жуқарып,
Олар өрликти услап тура алмайтуғын,
Желқомды да аша алмайтуғын болса да,
Ўақты келгенде үлкен олжа бөлинеди,
Ҳәтте, ақсақлар да олжасын алады.

24Сион турғынларының ҳеш бири: «Мен кеселмен» – демейди,

Ол жерде жасаған халықтың гүнасы кешириледи.

34

Миллетлер үстинен ҳүким

34^1Ҳәй миллетлер, жақынырақ келип, қулақ салың!

Ҳәй халықлар, дыққат аўдарың!

Жер ҳәм оны толтырып турғанлар,

Дүнья ҳәм онда туўылғанлардың барлығы еситсин!+

2Жаратқан Ийениң пүткил миллетлерге қәҳәри келип,

Олардың пүткил ләшкерлерине қарсы ғәзеби лаўлады.

Ол оларды пүткиллей жоқ қылып,
Баўызлаў ушын тапсырды.
3Олардың өликлери далаға ылақтырып тасланып,
Ширип, сасып жатады,
Таўлар олардың қанына былғанады+.
4Пүткил аспан денелери ширип кетеди,
Аспан орама қағаздай шыйырылады.
Жүзим ағашының жапырағындай,
Әнжир ағашының жапырағындай болып,
Ондағы пүткил барлық солып төгиледи+.

5Жаратқан Ийе былай дейди:

«Қылышым көклерде қанға тойды.

Енди, қылышым жазалаў ушын Эдомның үстине,

Пүткиллей жоқ қылыўды қарар еткен халықтың үстине түседи»+.

6Жаратқан Ийениң қылышы қанға тойынып ҳәм майға былғанып,

Қозы менен текениң қанына,

Қошқардың бөтеке майына тойған.

Жаратқан Ийениң Босрада қурбанлығы бар,

Эдом жеринде уллы қырғын болады+.

7Жабайы буғалар, таналар ҳәм күшли буғалар да,

Олар менен бирге қулайды.

Олардың жери қанға суўғарылады,

Топырағы майға тояды+.

8Себеби бул күн Жаратқан Ийениң өш алыў күни,

Сионның даўасы ушын өш алатуғын жыл болады+.

9Сонда Эдомның дәрьялары қара майға,

Топырағы күкиртке,

Жери жанып турған қара майға айланады+.

10Ол күни-түни өшпей,

Түтини мәңгиге көтерилип турады.

Сол жер әўладтан-әўладқа қаңырап, бос қалады.

Енди ҳеш қашан ол жерден ҳеш ким өтпейди+.

11Узақша ҳәм кирпитикенлер ол жерди ийелеп алып,

Қулақлы жапалақ ҳәм ғарғалар мәкан басады.

Жаратқан Ийе оның үстинен тәртипсизлик жибин,

Ўайран болыў аспа режесин тартады+.

12Ақсүйеклери сол жерде патшалық жоқлығын айтады,

Пүткил ҳүкимдарлары жоқ болып кетеди.
13Оның сарайларына тикенлер,
Қорғанларына жантақ ҳәм ошағанлар өсип,
Сағаллардың мәканына,
Үкилердиң баспанасына айланады+.

14Ол жерде жабайы ҳайўанлар сыртланларға дус келеди,

Теке мәңиреп бир-бирин шақырады.

Түнде жанзатлар сол жерде дем алып, тыным табады+.

15Байыўлылар сол жерге уя салып,
Мәйек басып шығарып,
Палапанларын қанаты астына жыйнайды.

Шайқуслар да сол жерде жуп-жубы менен топланады+.

16Жаратқан Ийениң китабынан оқып, излең:

Булардан ҳеш бири жоғалмайды,

Ҳеш бири жупсыз қалмайды.

Себеби бул буйрық Жаратқан Ийениң аўзынан шықты,

Оның Руўхы оларды жыйнайды.

17Жаратқан Ийе олар ушын шек таслады,

Өз қолы менен жерди өлшеп берди.

Олар сол жерди мәңгиге ийелеп,

Әўладтан-әўладқа сол жерде жасайды.

35

Азат болғанлардың Сионға қайтыўы

35^1Шөл ҳәм қурғақ аймақ қуўанады,

Қула дүз шадланып, наргиз киби гүллейди.

2Жайнап гүллеп шадланады, шадланып бақырысады.

Оған Лебанонның даңқы,

Кармел ҳәм Шаронның салтанаты бериледи.

Олар Жаратқан Ийениң даңқын,

Қудайымыздың салтанатын көреди+.

3Ҳәлсиз қолларға күш берип,

Қалтыраған дизелерге қуўат бериң+.

4Қоянжүреклерге былай деңлер:

«Мәрт болың, қорқпаң!

Қудайыңыз өш алыўға,

Есесин қайтарыўға келип,

Сизлерди қутқарады»+.

5Сонда соқырлардың көзлери,

Гереңлердиң қулақлары ашылады+.

6Ақсақ адам кийиктей секирип,

Гүңелек шадланып бақырады.

Шөлден қайнар булақлар шығып,

Қула дүзде сайлар ағады+.

7Қайнаған шөл көлге айланып,

Шөллеген дала булақларға толады.

Сағаллар мәкан басқан жерлерде,

Көк шөп, қамыс ҳәм жекен өседи.

8Сол жерде дәрбент жол болып,

Ол «Мухаддес жол» деп аталады.

Напәклер оннан өтпейди,

Ақмақлар да ол жолға аяқ баспайды.

Ол тек Қудайдың халқының жолы болады+.

9Ол жерде арыслан болмайды,

Ҳеш қандай жабайы аңлар да ол жолға шықпайды,

Олар ол жерден табылмайды.

Ол жолдан қутқарылғанлар ғана жүреди.

10Жаратқан Ийениң азат еткенлери изге қайтады,

Қосық айтып Сионға қайтып келеди.

Олар мәңгилик қуўаныш тажын басларына кийеди.

Қуўаныш ҳәм шадлыққа толып тасып,

Қайғы ҳәм ғам-тәшиўиш қашып кетеди+.

36

Санхерибтиң Ерусалимди қорқытыўы

36^1•Хизкияның патшалығының он төртинши жылында, Ассирия патшасы Санхериб Яҳуданың барлық қорғанлы қалаларына ҳүжим жасап, оларды басып алды. 2Соңынан Ассирия патшасы бас ўәзирин үлкен армия менен Лахиштен Ерусалимге, патша Хизкияға жиберди. Ол келип, кир жуўыўшының атызына баратуғын жолдағы, Жоқарғы ҳәўизге суў қуйылатуғын жерде тоқтады+. 3Сарай басқарыўшысы Хилкия улы Эляким, хаткер Шебна ҳәм дийўанбеги Асаф улы Иоах оны қарсы алыўға шықты+. 4Сонда Ассирия патшасының бас ўәзири оларға былай деди:

– Уллы патша, Ассирия патшасының мына сөзлерин Хизкияға жеткизиң: «Неңе үмит артып турсаң? 5Урыс ушын жоба ҳәм күш бар деп айтасаң, бирақ сен тек бос сөзлерди айтып турсаң. Сен кимге сүйенип, маған қарсы бас көтерип турсаң? 6Мине, сен өзине сүйенгенниң алақанын тесетуғын сынық қамыс ҳасаға уқсаған Мысырға сүйенип турсаң. Мысыр патшасы фараон өзине исенгенлердиң ҳәммесине усындай+. 7Бәлким маған: „Бизлер Қудайымыз Жаратқан Ийеге үмит байлаймыз“, – дерсизлер. Яҳуда ҳәм Ерусалим халқына: „Тек мына қурбанлық орында сыйыныңлар“, – деп сыйыныў орынларын ҳәм қурбанлық орынларын жоқ қылған Хизкия емес пе еди?»+
8Енди сен, мениң мырзам Ассирия патшасы менен маўасаға кел. Егер мен саған еки мың бас ат берсем, оларға минетуғын сонша адам таба алар ма едиң? 9Солай екен, мырзамның ең ҳәлсиз әскербасысын да жеңе алмайсаң-ғо. Ямаса Мысырдың саўаш арбалары менен атлыларына исенип турсаң ба? 10Қала берсе, мен бул жерди ўайран етиў ушын Жаратқан Ийениң еркисиз келдим бе? Жаратқан Ийе маған: «Сол үлкеге ҳүжим қылып, оны ўайран ет», – деди.

11Хилкия улы Эляким, Шебна ҳәм Иоах бас ўәзирге былай деп жуўап берди:

– Бул қулларыңыз бенен арамейше сөйлесе бериң, түсинемиз. Дийўал үстиндеги халыққа еситтирип, бизлер менен еврей тилинде сөйлеспең+.

12Бас ўәзир оларға:

– Мырзам мени бул сөзлерди тек мырзаңа ҳәм саған айтыў ушын емес, ал сизлер менен бирге өз дәретин жеп, сидигин ишиўге дуўшар болатуғын дийўал үстинде отырған адамларға да жеткериў ушын жиберди, – деди. 13Соңынан бас ўәзир орнынан турып, еврей тилинде былай деп бақырды:

– Уллы патшаның, Ассирия патшасының сөзлерине қулақ салыңлар! 14Патша былай дейди: «Хизкия сизлерди алдамай-ақ қойсын. Ол сизлерди қутқара алмайды. 15Ол: „Жаратқан Ийе бизлерди қутқарады, қала Ассирия патшасының қолына берилмейди“, – деп сизлерди Жаратқан Ийеден үмитлендирмесин».

16Хизкияға қулақ салмаңлар. Себеби Ассирия патшасы былай дейди: «Мениң менен жарасып, маған келиңлер. Сонда ҳәр бир адам өз жүзиминиң ҳәм әнжир ағашының мийўесинен жеп, өз суў сақлағышынан суў ишеди+. 17Соңынан мен келип, сизлерди бийдайы, шарабы, наны, жүзимзарлары мол болған, өз үлкеңизге уқсаған бир үлкеге көширемен+. 18Хизкия: „Жаратқан Ийе бизлерди қутқарады“, – деп алдамасын. Қайсы халықтың қудайы өз үлкесин Ассирия патшасының қолынан қутқара алған? 19Хамат ҳәм Арпадтың қудайлары қайда? Сефарўайымның қудайлары қайда? Самарияның қудайлары Самарияны мениң қолымнан қутқара алды ма+? 20Усы еллердиң қудайларының қайсы бири өз жерин мениң қолымнан қутқара алды? Солай екен, Жаратқан Ийе Ерусалимди мениң қолымнан қалай қутқарады?»+

21Халық үндемеди, жуўап та қайтармады. Өйткени патша Хизкия халыққа оған жуўап бермеўди буйырған еди. 22Сарай басқарыўшысы Хилкия улы Эляким, хаткер Шебна ҳәм дийўанбеги Асаф улы Иоах кийимлерин жыртып, Хизкияның алдына келди ҳәм Ассирия патшасының бас ўәзириниң сөзлерин оған айтып берди.

37

Хизкияның Ийшая пайғамбардан кеңес сораўы

37^1•Патша Хизкия буларды еситкенде, кийимлерин жыртты ҳәм аза кийимлерин кийип, Жаратқан Ийениң Үйине барды. 2Ол аза кийимин кийген сарай басқарыўшысы Элякимди, хаткер Шебнаны ҳәм жасы үлкен руўханийлерди Амос улы пайғамбар Ийшаяға жиберди+. 3Олар Ийшаяға былай деди:

– Хизкия былай дейди: «Бүгинги күн азап, жаза ҳәм масқарашылық күни. Себеби бала шығайын деп аўызға тақалып турғаны менен, туўыўға күши жоқ ҳаялға уқсаймыз+. 4Бәлким, тири Қудайды ақыретлеў ушын мырзасы, Ассирия патшасы жиберген бас ўәзирдиң барлық сөзлерин Қудайың Жаратқан Ийе еситкен шығар ҳәм усы еситкен сөзлери ушын оларды жазалар. Сонлықтан тири қалғанлар ушын дуўа ет»+.

5Патша Хизкияның хызметкерлери патшаның сөзлерин Ийшаяға жеткизгенде, 6Ийшая оларға былай деди:

– Мырзаңызға былай деп айтыңлар: «Жаратқан Ийе былай дейди: Ассирия патшасының хызметкерлериниң Мени масқаралап айтқан сөзлеринен, яғный өзиң еситкен сөзлерден қорқпа+. 7Мине, Мен оған бир руўх жиберемен. Сонда ол бир хабар еситип, өз елине қайтып кетеди. Мен оны өз елинде қылыш пенен өлтиртемен».

8Ассирия патшасының бас ўәзири изине қайтып, өз патшасын Либна қаласына қарсы урысып атырған жеринен тапты. Себеби ол Ассирия патшасының Лахиштен шегингенин еситкен еди+. 9Ассирия патшасы Хабашстан патшасы Тирҳақаның өзине қарсы урысқа атланғанын еситип, Хизкияға және елшилерин жиберип былай деди:

10– Яҳуда патшасы Хизкияға былай деп айтыңлар: «Сүйенген Қудайың сени: „Ерусалим Ассирия патшасына тәслим болмайды“, – деп алдамасын. 11Ассирия патшаларының барлық еллерди жер менен жексен етип, нелер ислегенин еситкен шығарсаң?! Енди сен қутылып қалмақшымысаң? 12Ата-бабаларым ўайран еткен Гозан, Харан, Ресеф ҳәм Телассардағы Эденде жасаған халықлардың қудайлары оларды қутқара алды ма+? 13Хамат ҳәм Арпад патшалары қәне? Сефарўайым, Ҳена ҳәм Иўўа қалаларының патшалары қәне?»+

Хизкияның дуўасы

14Хизкия хатты елшилердиң қолынан алып оқығаннан соң, Жаратқан Ийениң Үйине барды ҳәм хатты Жаратқан Ийениң алдына жайып қойды. 15Кейин Жаратқан Ийениң алдында дуўа етип, былай деди: 16«Керублар[*] арасында тахтта отырған Израилдың Қудайы болған Әлемниң Жаратқан Ийеси! Сен пүткил дүнья патшалықларының жалғыз Қудайысаң! Аспан ҳәм жерди Сен жаратқансаң+. 17Жаратқан Ийе, қулақ салып, есит, көзлериңди ашып, көр. Тири Қудайды ақыретлеў ушын Санхерибтиң айтып жиберген сөзлерин есит+. 18Жаратқан Ийе, ырасында да, Ассирия патшалары халықларды ҳәм олардың жерлерин ўайранлады. 19Олардың қудайларын отқа таслап, жоқ қылды. Бирақ олар ҳақыйқатында қудайлар емес, ал ағаштан ҳәм тастан адам қолы менен исленген нәрселер еди+. 20Қудайымыз Жаратқан Ийе, бизлерди Санхерибтиң қолынан қутқара гөр. Сонда пүткил дүнья патшалықлары Сениң жалғыз Жаратқан Ийе екениңди биледи»+.

Ийшаяның пайғамбаршылығы

21Соңынан Амос улы Ийшая пайғамбар Хизкияға мынадай хабар жиберди:

«Израилдың Қудайы Жаратқан Ийе былай дейди: Сен Ассирия патшасы Санхериб ҳаққында Маған дуўа еттиң. 22Ол туўралы Мен, Жаратқан Ийе былай деймен:

Пәк қыз Сион, сени кемситип, үстиңнен күлер,

Қыз Ерусалим, сениң изиңнен бас шайқар.

23Сен кимди ақыретлеп, кимди мазақладың?

Кимге даўыс көтерип сөйлеп, кимге менменсип қарадың?

Маған – Израилдың Мухаддесине!

24Елшилериң арқалы Мени ақыретлеп былай дедиң:

„Сансыз саўаш арбаларым менен таўлардың бийик шыңына,

Лебанон таўларының узақ жанбаўырларына шықтым,

Бийик кедр ағашларын, жақсы сәрўи ағашларын кестим.

Оның ең төрине, ең қалың тоғайына бардым+.

25Мен қудықлар қаздым ҳәм жат еллердиң суўларын иштим,

Мысырдың барлық дәрьяларын табаным менен қурыттым“.

26Бирақ буның ҳәммесин бурыннан жобаластырып,

Әййемги күнлерден ойлап қойғанымды еситпеген бе едиң?

Ҳәзир Мен соны орынладым.

Сонлықтан сен қорғанлы қалаларды қарабақанаға айландыра алдың+.

27Сонда қол-қанаты қырқылды қала халқының,

Қорқып, уятқа қалды.

Олар даладағы көк шөпке, жаңа шыққан нәзик шөпке,

Тамның басындағы, шықпай атырып, өрт шалған шөпке уқсап қалды+.

28Мен сениң отырыс-турысыңды, қашан келип-кететуғыныңды,

Маған деген ғәзебиңди, ҳәммесин билемен+.

29Маған деген ғәзебиң ушын,

Тәкаббирлигиң қулағыма жетип келгени ушын,

Ҳалқамды мурныңнан өткизип,

Суўлығымды аўзыңа тағаман.

Сени келген жолың менен изиңе қайтараман+.

30Ҳәй, Хизкия! Сен ушын белги мынаў болады:

Усы жылы шашылған дәннен өскен өнимди жейсиз,

Келеси жылы соның орнына өскен өнимди азық қыласыз,

Ал үшинши жылы дән сеўип, өним аласыз,

Жүзим бағларын отырғызып, олардың мийўесинен жейсиз+.

31Яҳуда халқының қутылып қалғанлары жерге тамыр жайып,

Жоқарыда мийўе береди+.

32Себеби тири қалғанлар Ерусалимнен,

Қутылғанлар Сион таўынан келип шығады.

Буны Әлемниң Жаратқан Ийеси,

Өз қызғаншақлығы менен жүзеге асырады+.

33Сонлықтан Жаратқан Ийе Ассирия патшасы туўралы былай дейди:

Ол бул қалаға кирмейди, оқ та атпайды,
Қалаға жақынламас қалқаны менен,
Қала дийўалына топырақ та үйдирмейди+.
34Келген жолы менен қайтады, қалаға кирмейди,
– дейди Жаратқан Ийе. –

35Мен Өзим ушын ҳәм қулым Даўыттың ҳүрмети ушын,

Бул қаланы қорғап, қутқараман».

36Сол күни түнде Жаратқан Ийениң периштеси ассириялылардың ордасына барып, бир жүз сексен бес мың адамды қырып таслады. Азанда оянып қарағанлар ҳәмме жердиң өликлерге толып кеткенин көрди+. 37Сонда Ассирия патшасы Санхериб орданы таслап, изине қайтты. Ол Ниневияға қайтып келип, сол жерде жасап қалды+. 38Бир күни ол өз қудайы Нисрохтың бутханасында табынып атырғанда, уллары Адраммелех пенен Саресер оны қылыш пенен өлтирди ҳәм өзлери Арарат үлкесине қашып кетти. Санхерибтиң орнына улы Эсар-Хаддон патша болды+.

38

Хизкияның кесел болыўы ҳәм шыпа табыўы

38^1•Сол күнлери Хизкия аўырып, өлим төсегинде жатты. Сонда Амос улы Ийшая пайғамбар оған келип былай деди:

– Жаратқан Ийе былай дейди: «Үй-ишиңе ўәсиятнамаңды қалдырып, ырзаласа бер, себеби тәўир болмайсаң, өлесең».

2Хизкия жүзин дийўалға қаратып, Жаратқан Ийеге дуўа етип:

3– О, Жаратқан Ийе! Алдыңда мениң шын жүректен садықлық пенен жасағанымды ҳәм нәзериңде туўры ислерди ислеп жүргенимди еслей гөр! – деди ҳәм өксип-өксип жылады+.

4Сонда Ийшаяға Жаратқан Ийеден мынадай сөз түсти:

5– Изиңе қайтып, Хизкияға мына хабарды жеткиз: «Бабаң Даўыттың Қудайы Жаратқан Ийе былай дейди: Дуўаңды еситтим, көз жасларыңды көрдим. Өмириңди он бес жылға узайтаман+. 6Өзиңди де, бул қаланы да Ассирия патшасының қолынан қутқарып, бул қаланы қорғайман+.

7Жаратқан Ийениң, яғный Мениң саған Өз сөзимди орынлайтуғынымды билдиретуғын белги мынаў: 8Ахаз соқтырған текшениң үстине түсип турған саяны он адым артқа жылжытаман».

Сонда текшениң үстине түсип турған сая он адым артқа жылжыды+.

9Яҳуда патшасы Хизкия тәўир болғаннан кейин, мына жырды жазды:

10«Мен: „Өмиримниң гүлленген шағында,

Өлилер мәканының дәрўазасынан өтип кетемен.

Қалған өмир жылларымнан маҳрум етилдим“, – дедим.

11Және: „Тирилер әлеминде Жаратқан Ийени көрмеймен,

Буннан былай, инсан затына көзим түспес,

Бул дүньяда жасағанлардың жанында да болмаспан“, – дедим+.

12Үйим шопанның шатыры киби,
Суўырылып, қолымнан алынды.
Өмиримди тоқыўшы сыяқлы өткердим,

Жаратқан Ийе мени тоқыў үскенесинен кесип алып таслады.

Бир күн ишинде өмиримди ақырына жеткердиң+.

13Азанға шекем төзим берип шыдадым,

Ол арыслан киби, барлық сүйеклеримди сындырды.

Бир күн ишинде өмиримди ақырына жеткердиң+.
14Мен қарлығаш яки тырна киби бақырдым,
Кептер киби зарладым.
Жоқарыға қараўдан көзлерим талды,
Мен зулымлыққа ушырадым, жәрдем бер, Ийе!+

15Не дейин? Мениң менен сөйлескен де, оны әмелге асырған да Өзи.

Қәлбимдеги қайғыны еске алып,

Өмирим бойы, абайлап жасайман.

16Ийе, Сениң қарарың адамларға өмир бере алады,

Мениң өмир жылларым да маған қайта берилди,

Денсаўлығымды тиклеп, өмиримди сақлап қала гөр!

17Мине, шеккен азабым мен ушын жақсылыққа болды,

Өмиримди набыт болыў шуқырынан қутқардың.

Барлық гүналарымды артыңа ылақтырдың+.

18Өлилер мәканы Сени алғысламас,

Өлим Саған мақтаў айтпас,

Туңғыйыққа түскенлер Сениң садықлығыңа үмит байламас+.

19Бүгин мениң ислегеним сыяқлы,

Тирилер, тек тирилер ғана Саған алғыс айтар,

Әкелер балаларына Сениң садықлығың туўралы айтып берер+.

20Жаратқан Ийе мени қутқарар,
Пүткил өмиримиз бойы Жаратқан Ийениң Үйинде,
Тарлы саз әсбаплары менен қосық айтамыз».

21Ийшая патшаның адамларына: «Кептирип нығызланған әнжир алып келип, оны жараға қойың, ол саўалып кетеди», – деген еди. 22Сонда Хизкия Ийшаядан: «Жаратқан Ийениң Үйине баратуғынымды қандай белги арқалы билемен?» – деп сораған еди.

39

Бабилоннан келген елшилер

39^1•Сол арада Хизкияның аўырып, кейин тәўир болғанын еситкен Бабилония патшасы Баладан улы Меродах-Баладан Хизкияға хатлар ҳәм саўғалар жиберди. 2Хизкия елшилерди қабыл етти ҳәм оларға өз қазнасындағы затлардың ҳәммесин: гүмис ҳәм алтынларын, хош ийисли затларын, қымбатбаҳа майларын, қурал-жарақ сақланатуғын бөлмесин көрсетти. Хизкияның сарайында да, патшалығында да оларға көрсетилмеген ҳеш нәрсе қалмады+.

3Сонда пайғамбар Ийшая патша Хизкияның жанына келип, оған:

– Бул адамлар сизге не деди? Олар қай жақтан келипти? – деп сорады. Хизкия оған:

– Олар маған узақ елден, Бабилониядан келген, – деп жуўап берди.

4Ийшая:

– Олар сарайыңызда не көрди? – деп сорады. Хизкия:

– Сарайымдағы ҳәмме нәрсени көрди. Қазнамда оларға көрсетпеген ҳеш нәрсем қалмады, – деп жуўап берди.

5Сонда Ийшая Хизкияға былай деди:

– Онда Әлемниң Жаратқан Ийесиниң сөзин еситиң: 6«Сарайыңдағы ҳәмме нәрсе ҳәм ата-бабаларыңның усы күнге шекем жыйнаған ҳәмме нәрсеси Бабилонға алып кетилетуғын күн келеди, ҳеш нәрсе қалмайды, – дейди Жаратқан Ийе+. 7– Сениң нәсилиңнен болған айырым урпақларың да алып кетилип, Бабилония патшасының сарайында хызметкер болады»+. 8Хизкия Ийшаяға:

– Жаратқан Ийениң сиз арқалы айтқан сөзлери жақсы сөзлер, – деди. Себеби ол ишинен: «Ҳеш болмағанда, мениң заманымда тынышлық ҳәм абаданшылық болады», – деп ойлады.

40

Жубатыўшы сөзлер

40^1Жубатың, халқыма тәселле бериң!
– дейди Қудайыңыз. –+
2Ерусалимге жумсақ сөзлер айтың,
Саўаш мүддетиниң таўысылғанын,
Қылмысларының кеширилгенин,

Барлық гүналарының жазасын Жаратқан Ийениң қолынан,

Еки есе етип алғанын жәриялаң+.

3Бақырған бир даўыс еситиледи:

«Шөл далада Жаратқан Ийеге жол таярлаңлар,

Қула далада Қудайымыз ушын дүзиў ҳәм үлкен бир жол ашыңлар!+

4Барлық ойпатлықлар толтырылсын,
Таў-төбелер пәске шөксин,
Қыйсық жерлер дүзетилсин,
Будыр жерлер тегисленсин.
5Сонда Жаратқан Ийениң салтанаты аян болып,
Пүткил адамзат буны биргеликте көреди.
Буны Жаратқан Ийе айтады»+.

6Даўыс: «Бақыр», – деди.

Мен: «Не деп бақырайын?» – деп сорадым.

Даўыс былай деди:

«Пүткил адамзат шөпке,

Оның пүткил садықлығы – атыздағы гүлге уқсайды.

7Жаратқан Ийе демин үплегенде,

Шөп қуўрайды, гүл солыйды.

Ҳақыйқаттан да, халық – бул шөп.

8Шөп қуўрайды, гүл солыйды.

Бирақ Қудайымыздың сөзи мәңги турады»+.

9Ҳәй, Сионға хош хабар алып келиўши,

Бийик таўға шық!

Ҳәй, Ерусалимге хош хабар алып келиўши,

Бар даўысың менен бақыр!

Даўысыңды көтер, қорқпа.

Яҳуда қалаларына: «Мине, сизлердиң Қудайыңыз!» – деп айт.

10Мине, Қудай Ийе қүдирет пенен келип,
Ҳүкимдарлықты қолына алады.
Оның сыйы Өзи менен бирге,
Мийнеттиң есесин қайтарыў Оның қолында+.
11Ол Өз сүриўин шопан киби бағады,
Қозыларды қолына алып,
Оларды көтерип, баўырына басады,

Емизиўли қойларға ғамхорлық пенен жол көрсетеди+.

Қудайдың уллылығы

12Ким суўларды алақаны менен,
Көклерди қарысы менен өлшеди?
Ким жердиң топырағын өлшем ыдысына салған,
Ямаса таўларды тәрезиде,
Төбелерди тәрези пәллесинде өлшеген+?

13Жаратқан Ийениң Руўхына кимниң ақылы жеткен,

Ямаса ким Оған кеңес берген+?

14Ақыл алыў ушын Ол кимнен мәсләҳәт сорады,

Ямаса Оған ким әдалат жолын үйретти?

Оған билим берип,

Түсиник жолын көрсеткен ким+?

15Мине халықлар шелектеги суў тамшысындай,
Тәрезилердеги шаң сыяқлы көринеди,
Ол атаўларды уўыс топырақ сыяқлы көтереди.
16Лебанонның отыны қурбанлықты жағыўға,

Маллары жандырылатуғын қурбанлыққа азлық етеди+.

17Пүткил миллетлер Оның алдында ҳеш нәрсе емес,

Олар Ол ушын жоқтан да, бослықтан да пәс саналады+.

18Онда Қудайды кимге уқсатасыз?
Оның бийнесин кимге теңейсиз+?
19Бутқа ма? Бутты өнермент қуйып,
Зергер оны алтынға қаплайды,
Оның ушын гүмис шынжыр соғылады.
20Егер буған қурбы жетпесе,
Ширимейтуғын бир ағашты сайлап алып,
Қозғалмайтуғын бут соқтырыў ушын,
Шебер өнерментти излейди+.

21Билмейсизлер ме, еситпедиңлер ме?

Әўел бастан, сизлерге айтылмады ма?

Дүнья жаратылғаннан бери түсинбедиңиз бе?

22Қудай жер үстиндеги аспан гүмбезинде отыр,

Жерде жасайтуғынлар шегирткелерге мегзер.

Ол көклерди перде киби жайып,

Жасаў ушын оларды шатыр киби тигеди+.

23Ол басшыларды түкке турғысыз етип,

Дүньяның ҳүкимдарларын күшинен айырады+.

24Олар зорға егилип, зорға себилип,

Зорға тамыр жайған гезинде,

Жаратқан Ийе демин үплейди, олар қуўрап,

Даўыл оларды қаўық киби ушырып кетеди.

25«Мени кимге уқсатасыз,

Ким Маған тең келеди?» – дейди мухаддес Қудай.

26Басыңызды жоқары көтерип, аспанға қараң,

Буларды ким жаратқан?

Қудай жулдызларды бирме-бир шақырып,

Атпа-ат атайды.

Оның қүдиретли күши ҳәм уллы қүдиретине гөре,

Олардың ҳеш бири орнынан шықпай қалмайды+.

27Ҳәй, Яқып, ҳәй, Израил, қалайынша сен:

«Жолым Жаратқан Ийеден жасырын,

Қудайым ҳуқықымды қорғамайды», – дейсең+?

28Билмейсизлер ме? Еситпедиңиз бе?

Жаратқан Ийе – мәңгилик Қудай,

Пүткил дүньяның Жаратыўшысы.

Ол шаршамайды да, талықпайды да,

Оның даналығына ақыл жетпес+.

29Ол ҳалдан тайғанды ҳәллендирип,

Мәдетсизлердиң күшине күш қосады+.

30Ҳәтте, жаслар да шаршап, талығады,

Жас жигитлер де сүрнигип, жығылады.

31Бирақ Жаратқан Ийеге үмит байлағанлар,

Жаңадан күш алады.

Олар бүркит киби қанат жаяды.

Жуўырса да, шаршамайды,

Жортса да, ҳеш талықпайды+.

41

Қудай Израилға күш береди

41^1Жаратқан Ийе былай дейди:

«Ҳәй, атаўлар, Мениң алдымда үндемей тыңлаң!

Халықлар күш топлап алсын,

Олар жақын келип, сөйлесин.

Келиңлер, ҳүким ушын бир жерге жыйналайық+.

2Шығыстан азат етиўшини ҳәрекетке келтирген ким?

Оны Өзине хызметке шақырған ким?

Миллетлерди оның қолына берген,

Патшаларды аяқ асты қылған ким?

Ол қылышы менен оларды шаңға,

Оқ жайы менен суўырылған қаўыққа айландырды+.

3Ол оларды қуўдалайды,

Аяқ басылмаған жолдан аман-есен жүрип өтеди.

4Буларды орынлап, жүзеге асыратуғын ким?

Әўел бастан әўладларды шақырған ким?

Мен, Жаратқан Ийе – басыман,

Ақырында да Мен боламан+.

5Атаўлар буны көрип, қорқады,

Жердиң төрт тәрепи қалтырайды.

Олар жақынлап келеди.

6Ҳәмме бир-бирине жәрдем берип:

„Мәрт бол“, – дейди.

7Өнермент зергерге,

Урып тегислеўши төс урыўшыға кепсери туўралы:

„Жақсы қурастырылды“, – деп жигер береди.

Кейин орнынан қозғалмаўы ушын бутты шегелейди+.

8Бирақ сен, ҳәй, қулым Израил,

Мен таңлаған Яқып,

Достым Ибрайымның урпағы!+

9Сени дүньяның төрт тәрепинен жыйнадым,

Узақ жерлерден шақырып:

„Сен Мениң қулымсаң,

Сени таңладым, тәрк етпедим“, – дедим.

10Қорқпа, Мен сениң менен биргемен.

Қәўетерленбе, Мен сениң Қудайыңман.

Саған күш берип, жәрдемлесемен.

Азат етиўши оң қолым менен сүйеймен.

11Саған ғәзепленгенлердиң ҳәммеси,
Масқара болып, уятқа қалады,
Саған қарсы шыққанлар дымы қалмай жоқ болады.
12Душпанларыңды излесең де таппайсаң,

Сениң менен урысқанлар да ҳеш болмағандай жоқ болып кетеди.

13Мен, Қудайың Жаратқан Ийе,

Оң қолыңнан услап, сүйеп:

„Қорқпа, саған жәрдем беремен“, – деймен.

14Ҳәй, қурт сыяқлы болған Яқып,
Ҳәй, аз санлы Израил, қорқпа!
Мен саған жәрдем беремен,
– дейди Жаратқан Ийе, –
Сениң Әмеңгериң, Израилдың Мухаддеси.+
15Мине, Мен сени таза, өткир тисли,
Түйек айдайтуғын тахта қыламан.
Сен таўларды бастырып, талқанлап,
Төбешиклерди қаўыққа айландырасаң.
16Сен оларды суўырасаң,
Самал ушырып, алып кетеди,
Дүбелей айландырып, ушырып кетеди.
Сен Жаратқан Ийеде шадланасаң,
Израилдың Мухаддеси менен мақтанасаң.

17Жарлы ҳәм кәмбағал суў излейди,

Бирақ суў жоқ.

Шөлден таңлайлары кеўип қалады.

Мен Жаратқан Ийе оларға жуўап беремен,

Мен, Израилдың Қудайы оларды таслап қоймайман.

18Мен тақыр төбешиклерден дәрьялар,

Ойпатлықлардың ортасынан булақлар ағызаман.

Шөлди көлге, қурғақ даланы суўлы булақларға айландыраман+.

19Шөлге кедр, акация, мирта путаларын ҳәм зәйтүн ағашларын,

Қуў далаға сәрўи, шынар ҳәм қарағай ағашларын бирге отырғызаман+.

20Сонда адамлар буны Жаратқан Ийениң ислегенин,

Израилдың Мухаддесиниң жаратқанын,

Көреди, биледи, ақыл жуўыртып, түсинеди».

Жаратқан Ийе бутларға қарсы

21«Даўаңызды айтың,
– дейди Жаратқан Ийе, –
Дәлиллериңизди келтириң,
– дейди Яқыптың Патшасы. –
22Бутларыңызды алып келиң,
Олар не болатуғынын айтып берсин.
Ойланып, ақыбетин түсиниўимиз ушын,
Өтмиште болғанлардың мәнисин аян етсин,

Ямаса келешекте болатуғынларды бизге билдирсин.

23Сизлердиң қудай екениңизди билиўимиз ушын,

Буннан кейин не болатуғынын билдириң.

Көрип, ҳайран қалыўымыз ушын,

Жақсы яки жаман бир нәрсе қылың.

24Сизлер де, ислериңиз де ҳеш нәрсе емес.

Сизлерди таңлағанлар жеркенишли+.

25Мен арқадан биреўди ҳәрекетке келтирдим, ол киятыр.

Мениң атымды шақырған шығыстан киятыр.

Ол гүлалшының ылайды басқылағаны сыяқлы,

Ҳүкимдарларды ылайдай қылып басқылайды+.

26Билиўимиз ушын, ким буны әўел бастан жәрия етти?

„Ҳақсыз“ деп айтыўымыз ушын, ким алдын ала хабар берди?

Ҳеш ким хабар бермеди, ҳеш ким жәрия етпеди,

Ҳеш ким сөзлериңди еситпеди+.

27Мен биринши болып Сионға:

„Олар киятыр“, – деп билдирдим,

Ерусалимге хабаршы жибердим+.

28Көз салып қарасам, арасында кеңес беретуғын да,

Мен сорағанда, жуўап беретуғын да бирде биреўи жоқ.

29Мине, олардың ҳәммеси жалған!

Ислери ҳеш нәрсеге турғысыз,

Мүсинлери самал ҳәм бослықтан ибарат».

42

Жаратқан Ийениң қулы

42^1«Мине, Мен қоллаған қулым,

Кеўлиме унаған таңлағаным!

Мен Өз Руўхымды Оған беремен,

Ол миллетлерге әдалат алып келеди+.

2Ол бақырмайды, даўысын көтермейди,

Көшелерде Оның сести еситилмейди.

3Ол майысқан қамысты сындырмайды,

Пысқып турған пиликти де өширмейди,

Садықлық пенен әдалатты иске асырады.

4Жер бетинде әдалатты орнатпағанша,

Ҳәлсиремейди, руўхы да түспейди.

Атаўлар Оның тәлимине үмит байлайды».

5Көклерди жаратып, оны жайған,
Жерди ҳәм ондағыларды жайып жиберген,
Ондағы инсанларға дем берген,
Онда жүргенлерге жан берген,
Қудай Ийе былай дейди:+

6«Мен, Жаратқан Ийе сени қутқарыўымды көрсетиў ушын шақырдым,

Сениң қолыңнан услап, қорғайман,
Халқым менен дүзген келисимимди,
Сен арқалы әмелге асыраман.
Сени миллетлерге нур қыламан+.
7Сен соқыр көзлерди ашып,
Тутқынларды қамақханадан шығарып,
Қараңғылықтағыны зинданнан азат етесең+.

8Мен – Жаратқан Ийемен. Мениң атым усы.

Даңқымды басқаға, Өзиме айтылатуғын алғысты бутларға бермеймен+.

9Мине, бурын болжап айтылғанлар әмелге асты.

Мен таза нәрселерди жәриялайман,

Олар жүзеге аспай турып,

Алдын ала сизлерге аян етемен».

Алғыс-мақтаў жыры

10Теңизде жүзип жүргенлер ҳәм оны толтырып турғанлар,

Атаўлар ҳәм оларда жасаўшылар,

Жаратқан Ийеге арнап таза қосық айтың,

Жердиң ең шетлеринен Оған алғыс-мақтаўлар айтың!+

11Шөл ҳәм ондағы қалалар,

Кедар халқы жасайтуғын аўыллар даўысын көтерсин!

Села турғынлары қуўаныштан қосық айтып,
Таўлардың төбелеринен бақырсын!+
12Олар Жаратқан Ийени уллыласын,
Атаўларда Оған алғыс-мақтаўлар айтсын!
13Жаратқан Ийе баҳадыр жигиттей болып,
Жаўынгердей ғәзебин шашады,
Әскерий уран салып, бақырып,
Душпанлардан үстинлигин көрсетеди+.

Жаратқан Ийениң жәрдем сөзи

14«Мен узақ ўақыт үндемедим,

Сабырлылық пенен Өзимди усладым.

Енди болса, туўайын деп атырған ҳаялдай қышқыраман,

Ентигип дем аламан+.

15Мен таўларды ҳәм төбешиклерди ўайран етемен,

Пүткил от-шөплерди қырып таслайман.

Дәрьяларды атаўларға айландырып,

Ҳәўизлерди қурытаман+.

16Соқырларды билмеген жолларынан алып жүремен,

Оларды таныс болмаған соқпақлардан жетелеймен,

Алдында қараңғылықты жақтылыққа,
Ойлы-бийик жерлерди тегис жерге айландыраман.
Мен буларды ислеймен,
Оларды тәрк етпеймен+.
17Ойма бутларға исенгенлер,

Қуйма бутларға: „Сизлер қудайымызсыз“, – дейтуғынлар,

Шерменде болып, олардан жүз бурады»+.

Соқыр ҳәм герең Израил

18«Ҳәй, гереңлер, еситиңлер,
Ҳәй, соқырлар, қарап көриңлер!+
19Мениң қулымдай соқыр болған бар ма?

Мен жиберетуғын хабаршыдай, герең болған бар ма?

Маған бағышланған биреўдей, соқыр,

Ямаса Мениң, Жаратқан Ийениң қулындай, соқыр болған бар ма+?

20Сен көп нәрсени көрдиң, бирақ итибар бермедиң,

Қулақларың ашық еди, бирақ еситпедиң»+.

21Өз әдалаты ҳақы,
Нызамларын даңққа бөлеп, уллы қылыў,
Жаратқан Ийеге унады.
22Бирақ бул халық талан-тараж қылынған,

Ҳәммеси зинданға тасланып, қамақханаға қамалған.

Олар олжаға айланды, қутқаратуғын ҳеш ким жоқ.

Таланды, «Қайтарып бер», дейтуғын ҳеш ким жоқ+.

23Араңызда буған қулақ түретуғын,

Дыққат қойып, келешек ушын тыңлайтуғын бар ма?

24Яқыпты таланшыларға,

Израилды қарақшыларға берген ким?

Бул Жаратқан Ийе емес пе?

Оған қарсы гүна ислемедик пе?

Олар Оның жолынан жүрмеди,

Нызамына қулақ аспады.

25Сонлықтан Ол лаўлаған ғәзебин,

Ғыжлаған урысты үстине дөндирди.

Дөгерегин от пенен қапласа да, түсинбеди,

Күйдирсе де, жүрекке алмады+.

43

Израилдың қутқарыўшысы

43^1Бирақ енди, Яқып, сени жаратқан,
Израил, сени дөреткен,
Жаратқан Ийе былай дейди:
«Қорқпа, Мен сени азат еттим,
Сениң атыңды айтып шақырдым, сен Меникисең+.

2Суўлардан өткениңде, сениң менен бирге боламан,

Дәрьялардан өткениңде, олар сени ығызып кетпейди.

От ишинен жүргениңде жанбайсаң,
Жалын сени жалмамайды+.
3Мен сениң Қудайың Жаратқан Ийе,
Израилдың Мухаддеси, сениң Қутқарыўшыңман.
Сениң төлемиң сыпатында Мысырды,
Сениң орныңа Хабашстан менен Себаны бердим+.
4Нәзеримде қымбатбаҳа ҳәм қәдирли болып,
Сени сүйгеним ушын,
Сениң орныңа адамларды,
Сениң өмириң ушын халықларды беремен.
5Қорқпа, Мен сениң менен биргемен,
Урпақларыңды шығыстан алып келемен,
Өзиңди батыстан жыйнап аламан+.
6Арқаға: „Оларды бер“,
Қублаға: „Оларды услама“, – деймен.
„Улларымды узақтан,
Қызларымды жердиң түпкирлеринен,
7Маған тийисли болған ҳәр бир адамды,
Өз даңқым ушын жаратқанларымды,

Пишим берип, дөреткенлеримди қайтар“, – деймен».

Жаратқан Ийениң гүўасы – Израил

8Көзи болса да, көрмейтуғын соқырларды,

Қулағы болса да, еситпейтуғын гереңлерди алып шығың+.

9Пүткил миллетлер бир жерге жыйналсын,
Халықлар топлансын.
Олардың арасында қайсысы буларды жәриялап,

Өткен ўақыяларды алдын ала бизлерге билдире алды?

Гүўаларды алып келип, өзлерин ақласын,

Басқалар еситип: «Бул дурыс», – десин+.

10«Сизлер Мениң гүўаларымсыз,
– дейди Жаратқан Ийе. –
Мени билип, Маған исениўиңиз,
Мениң ким екенимди түсиниўиңиз ушын,
Сайлап алған қулларымсыз.
Меннен алдын, ҳеш қандай қудай болған емес,
Меннен кейин де болмайды+.

11Мен, тек жалғыз Мен – Жаратқан Ийемен.

Меннен басқа Қутқарыўшы жоқ+.

12Мен алдын ала билдирдим, қутқардым ҳәм жәрияладым.

Араңызда басқа қудай жоқ.

Сизлер Мениң гүўаларымсыз,

– дейди Жаратқан Ийе, –

Мен Қудайман.

13Әўел бастан бери, Мен Солман.

Мен услағанды ҳеш ким жаздыра алмайды.

Мен қылғанды ким бийкарлай алады?»+

Бабилоннан қутылыў

14Әмеңгериңиз, Израилдың Мухаддеси,

Жаратқан Ийе былай дейди:

«Сизлер ҳақы Бабилонға биреўди атланысқа жоллайман.

Калдейлерди даўрығы көкке жеткен кемелерине мингизип,

Қашыўға мәжбүр етемен.

15Сизлердиң Мухаддесиңиз, Израилдың Жаратыўшысы,

Сизлердиң Патшаңыз Жаратқан Ийе Мен боламан».

16Теңизден жол,

Бурқасынлаған суўдан соқпақ ашқан Жаратқан Ийе,+

17Саўаш арбаларын, атларды,

Күшли әскерлерди ордасы менен алып шыққан[*] Ол былай дейди:

«Олар жығылып, тура алмайды,

Өширилди, шырадай сөнди.

18Өткенлерди умытың,

Бурынғыларды еске алмаң.

19Мине, Мен жаңа нәрсе қыламан!

Ол басланды, неге түсинбейсиз?

Мен шөлде жол, саҳрада дәрьялар саламан+.

20Жабайы ҳайўанлар, сағал ҳәм үкилер,

Мени ҳүрмет қылады.

Себеби таңлап алған халқым ишиўи ушын,

Шөлде суў, саҳрада дәрьялар ағыздым+.

21Маған алғыс-мақтаў айтыўы ушын,

Өзим ушын жараттым бул халықты.

22Бирақ сен, Яқып, Мени шақырмадың,

Израил, сен Меннен шаршадың!+

23Жандырылатуғын қурбанлық ушын қойларыңды алып келмедиң,

Қурбанлықларың менен Мени сыйламадың.

Мен садақалар талап етип, сени қыйнамадым,

Хош ийисли түтеткилер талап етип, аўырманлық салмадым.

24Сен Маған арнап, хош ийисли қамыс сатып алмадың,

Мени қурбанлықтың майына тойдырмадың.

Керисинше, гүналарың менен Маған жүк болдың,

Қылмысларың менен Мени шаршаттың+.

25Өзим ушын қылмысларыңды өширетуғын Менмен,

Енди қайтып гүналарыңды еслемеймен+.

26Мениң ядыма сал, даўласайық,

Ақланыў ушын, дәлиллериңди келтир+.

27Түп атаң гүна ислеген еди,

Дәлдалшыларың Маған қарсы бас көтерди+.

28Сонлықтан Ибадатхана басшыларының абырайын төктим,

Яқыпты пүткиллей жоқ қылыўға,

Израилды ғарғысқа ҳүким еттим».

44

Жаратқан Ийе – жалғыз Қудай

44^1«Бирақ, енди, қулым Яқып,
Таңлағаным Израил, қулақ сал!+
2Сени жаратқан, қурсақта сени қәлиплестирген,

Саған жәрдем беретуғын Жаратқан Ийе былай дейди:

Қорқпа, қулым Яқып,
Сайлап алғаным Ешурун[*]!
3Кеўип қалған жерге суў жиберип,
Қурғақ жерлерге сайлар ағызаман.
Урпақларыңның үстине Руўхымды,

Перзентлериңниң үстине жарылқаўымды жаўдыраман+.

4Олар жасыл жайлаўдағы отлар,

Ағын суў жағасындағы таллар сыяқлы өсип-өнеди.

5Биреўи: „Мен Жаратқан Ийеге тийислимен“, – дейди,

Екиншиси өзин Яқыптың аты менен атайды,

Басқасы: „Жаратқан Ийеге тийислимен“, – деп қолына жазып,

Өзин Израил деп атайды».

6Израилдың Патшасы ҳәм Әмеңгери Жаратқан Ийе,

Әлемниң Жаратқан Ийеси былай дейди:

«Мен биринши ҳәм соңғыман,

Меннен басқа қудай жоқ+.

7Маған уқсағаны бар ма? Ол хабар берсин.

Әййемги халқымды жаратқан күннен баслап болып өткенлерди,

Келешекте не болатуғынын билдирип, баянласын.

Енди болатуғын нәрселерден хабар берсин.

8Қалтырамаң, қорқпаң!

Сизлерге әўел бастан айтып, билдирмедим бе?

Сизлер Мениң гүўаларымсыз.

Меннен басқа қудай бар ма?

Басқа Жартас жоқ, басқа бирде биреўин де билмеймен»+.

Бутқа табыныўшыларға ескертиў

9Бут соққанлардың ҳәммеси – ҳеш ким емес,

Олар қәдирлеген нәрселер – пайдасыз.

Олардың өзлери буған гүўа,

Себеби бутлары көрмейди де, түсинбейди де.

Сонлықтан олар шерменде болады+.

10Пайда бермейтуғын қудайды ким соғады?

Бутты ким қуяды+?

11Қара, соған шерик болғанлардың ҳәммеси уятқа қалады.

Өнерментлер – бары-жоғы тек адамлар.

Олардың ҳәммеси жыйналып, ҳәммеси бир жерде турсын.

Олар қорқып, уятқа қалады+.
12Темирши қуралын алып,
Көмир шоғында таплайды,
Шөккиш пенен ислеў берип,
Билегиниң күши менен пишим береди.
Темирши аш болып, ҳәлсирейди,
Суў ишпей, ҳалдан таяды.
13Ағаш устасы ағашты жип пенен өлшеп,
Ушлы қурал менен сызып алады.
Қашаў менен пишим берип,
Аша таяқ пенен тамғалап,
Адам қәлпине келтиреди.
Оны бутханаға қойыў ушын,
Пүткил адам гөззаллығын береди.
14Ол кедр ағашын кесип алады.
Сәрўи яки емен ағашын таңлап алып,

Өсиў ушын тоғайдағы тереклер арасында қалдырады.

Ямаса кедр ағашын отырғызады,
Жаўын оны өсиреди.
15Кейин ағаш отын болады,
Адам отынның бир бөлегин жағып ысынса,
Басқа бөлеги менен нан писиреди.

Ал қалғанынан өзине бир қудай соғып алып, табынады,

Бут соғып алып, алдына жығылып, тәжим етеди.

16Отынның ярымын жағып, аўқат таярлайды,

Кәбап писирип, тойғанша жейди.

Ол жылынып, былай дейди:

«Мен жылындым, оттың ҳәўирин сездим».

17Аўысқан отыннан ол қудай, яғный өзине бут ислеп алып,

Оның алдында тәжим етеди, оған сыйынады.

Оған дуўа етип, былай дейди:

«Мени қутқар, өйткени сен қудайымсаң».

18Бундай адамлар ҳеш нәрсени билмейди, түсинбейди де.

Өйткени көрмесин деп көзлери,
Түсинбесин деп жүреклери жабылған+.
19Ҳеш ким ойланып көрмейди:
«Отынның ярымын жақтым,
Қозына нан писирдим,
Гөштен кәбап писирип жедим,
Енди қалғанынан жеркенишли нәрсе соғайын ба?

Бир бөлек ағашқа табынайын ба?» – деп айтыўға,

Ақыл-парасаты жетпейди.

20Ол күлдиң изинен қуўады,

Алданған жүреги оны жолдан адастырады.

Ол өз жанын қутқара алмайды,

«Оң қолымдағы нәрсе жалған нәрсе емес пе?» – дей алмайды+.

21«Яқып, буларды есте тут,

Израил, сен Мениң қулымсаң.

Мен сени жараттым, сен Мениң қулымсаң.

Израил, Мен сени умытпайман+.

22Сениң қылмысларыңды булт киби,

Гүналарыңды азанғы думан киби, таратып жиберемен.

Маған қайт, Мен сен ушын төлем төледим»+.

23Ҳәй көклер, қуўаныш пенен қосық айтың,
Себеби буны Жаратқан Ийе жүзеге асырды.
Ҳәй жердиң тереңликлери, бақырың!
Таў ҳәм тоғайлар,
Тоғайдағы ҳәмме тереклер қосық айтың,
Себеби Яқыпты Жаратқан Ийе азат етти,
Израилда Өзин даңққа бөледи+.

24Сени қурсақта қәлиплестирген Әмеңгериң,
Жаратқан Ийе былай дейди:
«Ҳәмме нәрсени жаратқан,
Көклерди жалғыз Өзи жайған,
Жалғыз Өзи жерди дөреткен,+

25Жалған пайғамбарлардың белгилерин пушқа шығарған,

Палкерлерди ақмақ қылған,
Даналарға соққы берип,
Билимлерин наданлыққа айландырған,+
26Қулының сөзин тастыйықлаған,
Хабаршыларының айтқанларын әмелге асырған,

Ерусалимге: „Ишинде және адам жасайды“, – деп айтқан,

Яҳуда қалаларына: „Олар қайтадан қурылады,

Қарабақаналарын тиклеймен“, – деген,+

27Шуқыр суўларға: „Қурып кет, дәрьяларыңды қурытаман“, – деген,+

28Кирге[*]: „Мениң шопаным, барлық мақсетлеримди ол әмелге асырады“, – деген,

Ерусалимге: „Жаңадан қурылады“,
Ибадатханаға: „Қайта тикленеди“, – деген,
Жаратқан Ийе Мен боламан»+.

45

Жаратқан Ийениң Кирди таңлаўы

45^1Жаратқан Ийе майлағанына,

Оң қолынан услағанына, яғный Кирге былай дейди:

«Алдыңда миллетлерди бас ийдиремен,
Патшаларды қуралларынан маҳрум етемен.
Алдыңда дәрўазалар ашылып,
Олар жабылмайды+.
2Мен алдыңда жүрип, таўларды тегислеймен,

Қола дәрўазаларды бузып, темир тәмбилерди сындыраман+.

3Саған қараңғылықта жасырынған ғәзийнелерди,

Жасырын жерлерде сақланған байлықларды беремен.

Усы арқалы атыңды айтып шақырған Мен – Жаратқан Ийе,

Израилдың Қудайы екенимди билесең+.

4Сен Мени танымасаң да,

Қулым Яқып, таңлағаным Израил ҳақы,

Сени атыңды айтып шақырдым,

Саған ҳүрметли ат қойдым+.

5Мен – Жаратқан Ийемен, басқасы жоқ.

Меннен басқа қудай жоқ.

Мени танымасаң да, саған күш беремен+.

6Шығыстан батысқа дейинги адамлар,

Меннен басқасының жоқ екенин билип қойсын.

Мен – Жаратқан Ийемен, басқасы жоқ+.

7Нурды дөреткен, қараңғылықты жаратқан Мен боламан,

Абаданлықты беретуғын, апатшылықты жиберетуғын да Менмен.

Булардың ҳәммесин ислейтуғын Мен, Жаратқан Ийемен+.

8Көклер, сен жоқарыдан қутқарылыўды төк,

Бултлар оны төменге жаўдырсын.

Жер ашылып, қутқарылыў өсип шықсын,

Оның менен бирге әдиллик те өссин.

Буны Мен, Жаратқан Ийе жараттым».

Қүдирети күшли Қудай

9Жаратыўшысы менен даўласатуғынлар, ҳәсирет шегесизлер!

Топырақтан жасалған гүзениң сынығы!

Ылай гүлалшыға: «Не ислеп атырсаң?»

Ямаса: «Ислеп атырған нәрсеңниң услағышы жоқ», – деп айта ма+?

10Әкесине: «Мени неге дүньяға келтирдиң?»

Анасына: «Мени неге туўдың?» – дейтуғынлар,

Ҳәсирет шегесизлер!

11Израилдың Мухаддеси ҳәм Оның Жаратыўшысы,

Жаратқан Ийе былай дейди:

«Балаларымның келешеги ҳаққында сораўға тутпақшымысыз?

Қолымның ислери туўралы буйрық бермекшимисиз?
12Мен жерди дөретип,
Оның үстине адамды жараттым,
Өз қолларым менен көклерди жайдым,
Аспан денелерине буйрық бердим+.

13Кирди әдил нийетимди әмелге асырыў ушын ҳәрекетке келтирдим,

Оның пүткил жолларын тегислеймен.

Ол Мениң қаламды қайта қурады,

Тутқын болған халқымды төлемсиз ҳәм парасыз азат етеди», –
дейди Әлемниң Жаратқан Ийеси+.

14Жаратқан Ийе Израилға былай дейди:

«Мысырдың байлығы, Хабашстанның пайдасы сеники болады,

Узын бойлы Себа урпақлары саған келеди.

Олар саған ереди,

Кисенбәнт болып саған келип,

Тәжим етип, жалбарынып:

„Қудай тек сениң менен бирге, басқа бири жоқ,

Оннан басқа қудай жоқ“, – дейди»+.

15Израилдың Қудайы – Қутқарыўшы,

Ҳақыйқаттан да, Өзин жасырған Қудай – Сенсең!

16Бут соғатуғынлардың ҳәммеси уятқа қалып, масқара болады,

Ҳәммеси бирге шерменде болады+.

17Бирақ Израил Жаратқан Ийе тәрепинен мәңгиге қутқарылады.

Сизлер мәңгиге уятқа қалмайсыз,

Масқара болмайсыз+.

18Көклерди жаратқан – Ол Қудай.

Дүньяны бина еткен,

Оған түр-түс берип, оны беккемлеген,

Оны бос турыў ушын емес,

Ал адам жасаўы ушын жаратқан,

Жаратқан Ийе былай дейди:

«Мен – Жаратқан Ийемен, Меннен басқасы жоқ.

19Мен жасырын да, қараңғылықта да сөйлемедим.

Мен Яқыптың урпақларына:

„Мени ҳеш нәрсе жоқ жерден излең“, – демедим.

Мен – Жаратқан Ийемен, ҳақыйқатты айтаман,

Мен шынлықты баян етемен»+.

Қудай ҳәм Бабилонның бутлары

20«Миллетлерден қашып қутылғанлар,

Келип, бир жерге жыйналып, қасыма жақынлаңлар!

Ағаш бутларды көтерип,

Қутқармайтуғын қудайға сыйынғанлар,

Ҳеш нәрсени билмейди+.

21Айтың, даўаңызды баян етиң,

Олар бирге мәсләҳәтлессин!

Буны әзелден айтқан ким?

Өтмиште аян еткен ким?

Жаратқан Ийе болған Мен емеспен бе?

Меннен басқа қудай жоқ,

Мен әдил Қудайман ҳәм Қутқарыўшыман,

Меннен басқасы жоқ+.

22Пүткил дүнья,

Маған жүз бурың, қутқарыласыз!

Мен Қудайман, басқасы жоқ.

23Мен Өзим ҳақы ант иштим,

Аўзымнан шыққан сөз туўры,

Ол босқа шықпас:

„Ҳәр бир адам Мениң алдымда дизе бүгеди,

Ҳәр бир тил Маған ант ишеди“+.

24Олар Мен туўралы: „Әдалат ҳәм күш,

Жалғыз Жаратқан Ийеде“, – дейди.

Оған ғәзепленгенлердиң ҳәммеси,
Алдына келип, уялып қалады.
25Бирақ Израилдың пүткил нәсили,

Жаратқан Ийеде ақланып, Оның менен мақтанады».

46

46^1Бел деген қудай дизе бүкти,

Небо деген қудай бүгилди,

Олардың бутлары жаныўарларға ҳәм өгизлерге жүкленди.

Бурын салтанатлы түрде көтерип жүрген нәрселериңиз,

Енди шаршаған ҳайўанларға жүк болды+.

2Олардың қудайлары бүгилип, дизе бүкти,

Олар жүклерди қутқара алмас,

Өзлери сүргин етилип атыр+.

3«Яқып урпақлары,

Израилдың аман қалғанлары, Мени тыңлаңлар!

Қурсақта ўақтыңызда қабыл етип алып,

Туўылғаныңыздан бери, көтерип жүрдим+.

4Қартайғаныңызда да, Мен солай ислеймен,

Шашыңыз ағарғанда да, сизлерди көтеремен.

Мен сизлерди жараттым, Өзим қоллайман,

Сизлерди көтерип жүремен, қутқараман+.

5Мени кимге уқсатып, кимге теңлестирежақсыз?

Кимге салыстырып, уқсатажақсыз+?

6Адамлар алтынды шыжланынан шығарып төлеп,

Гүмисти тәрезиде өлшеп,

Бир зергерди жаллап алады.

Зергер олардан бир қудай соғып береди,

Адамлар жерге жығылып, оған табынады+.

7Қудайын ийнинде көтерип алып жүреди,

Орнына қояды, ол сол жерде тура береди.

Орнынан қозғала алмайды.

Оған жалбарынса, жуўап бермейди,

Ҳеш бир апаттан да қутқармайды+.

8Ҳәй, гүнакарлар, буны умытпаң,

Мәрт болың, ядтан шығармаң.

9Әййемги болып өткен ислерди еслең.

Мен Қудайман, басқасы жоқ,

Мен Қудайман, Маған уқсағаны жоқ.

10Мен ақырғы болатуғынларды әўел бастан,

Келешекте болатуғынларды әййемнен билдирип келемен.

Мен: „Мақсетлеримди иске асырып,

Өзиме унаған нәрселердиң ҳәммесин ислеймен“, – деймен+.

11Шығыстан жыртқыш қусты,
Мақсетимди орынлайтуғын бир адамды,
Узақ журттан шақыраман.
Мен айтқанымды орынлайман,
Жобаластырғанымды әмелге асыраман+.

12Жүреги қайсарлар,

Жеңисти узақ деп ойлағанлар, мени тыңлаңлар!

13Жеңисим жақын, ол узақ емес,

Қутқарыўым кешикпейди.

Мен Сионға қутқарылыў,

Израилға даңқымды сыйлайман»+.

47

Бабилонның қулаўы

47^1«Ҳәй, пәк қыз Бабилон,

Төменге түсип, топыраққа отыр!

Ҳәй, калдейлердиң қызы,

Жерге отыр, енди тахтың жоқ.

Енди сени: „Нәзик ҳәм мүләйим“, – деп атамайды+.

2Дигирманды алып, ун тарт,

Пәренжеңди алып тасла, етегиңди түрип,

Балтырыңды көрсетип, дәрьяларды кешип өт+.

3Денең ашылып, уятлы жериң көринсин.

Мен өш аламан, ҳеш кимди аямайман»+.

4Әмеңгеримиз – Израилдың Мухаддеси,

Оның аты – Әлемниң Жаратқан Ийеси.

5«Ҳәй, калдейлердиң қызы,

Қараңғыға барып, үндемей отыр!

Сени артық: „Патшалықлардың ханымы“, – деп атамайды.

6Халқыма қәҳәрлендим,
Мийрасымды хорлап,
Сениң қолыңа бердим,
Сен де оларға реҳим етпедиң.
Ҳәтте, ғаррыларға да,
Жүдә аўыр мойынтырық тақтың+.
7Сен: „Мен мәңгиге ханым боламан“, – дедиң.
Буларға дыққат бермедиң,
Ақыбетиниң не болатуғынын ойламадың+.

8Ҳәй, рәҳәтти сүйетуғын,
Қәўипсизликте жасап, ишинен:
„Мине мен, маған тең келетуғыны жоқ,
Мен ҳеш қашан жесир болып отырмайман,
Перзент дағын да көрмеймен“, – дейтуғын сен,
Енди мынаны тыңла!+
9Булардың екеўи де бир күнде,
Тосаттан басыңа түседи:
Перзентлериңнен айырыласаң, жесир қаласаң.
Сыйқыршылықтың көплигине,
Дуўаханлықтың уллы күшине қарамастан,
Олар бәри бир басыңа түседи.
10Сен өз жаўызлығыңа исендиң,
„Мени ҳеш ким көрмейди“, – деп ойладың.
Даналығың ҳәм билимиң сени жолдан адастырды.

Ишиңнен: „Мине мен, маған тең келетуғыны жоқ“, – дедиң.

11Сонлықтан апатшылыққа ушырайсаң,
Сыйқыршылық пенен оннан қутыла алмайсаң.
Басыңа бахытсызлық түседи,
Төлем менен оны қайтара алмайсаң.
Ойламаған ўайраншылық,
Тосаттан үстиңе келеди+.
12Жаслығыңнан бери шуғылланып келген,

Дуўаханлығың ҳәм сансыз сыйқыршылығыңды даўам ет.

Бәлким, олардан саған пайда тийер,

Яки олар менен биреўди қорқытарсаң.

13Мәсләҳәтлердиң көплиги сени шаршатты.

Жулдызларды изертлеўшилер,

Жаңа айдың басында не болатуғынын айтатуғынлар,

Басыңа түсетуғын нәрселерден сени қутқарсын.

14Әне, олар сабанға уқсайды,

От оларды жандырады.

Жалмаған өрттен өзлерин де қутқара алмайды.

Бул жылынатуғын қоз да,

Жанында отыратуғын жалын да емес+.

15Усылайынша сениң менен мийнет етип,

Жаслығыңнан алды-сатты ислегенлердиң ҳәр бири,

Басы аўған тәрепке раўана болады,

Сени ҳеш ким де қутқармайды».

48

Израилдың қасарысыўы

48^1Тыңла, ҳәй, Яқыптың урпақлары!

Израилдың аты менен аталатуғынлар,

Яҳуданың белинен өнгенлер!

Сизлер Жаратқан Ийениң аты менен ант ишесиз,

Израилдың Қудайын шақырасыз.

Бирақ буны шын жүректен ҳәм әдиллик пенен ислемейсиз+.

2Сонда да, өзлериңизди мухаддес қаладанбыз деп,

Израилдың Қудайына сүйендиңиз.

Оның аты – Әлемниң Жаратқан Ийеси.

3«Болып өткенлерди Мен алдын ала айттым,
Мениң аўзымнан шықты, Мен оларды билдирдим.
Кейин тосаттан оларды иследим,
Олар орынланды+.
4Себеби сениң қайсарлығыңды билемен,
Желке тамырың темирдей,
Маңлайың қоладай қатты+.
5Буларды саған алдын ала баян еттим,
„Буларды мениң бутларым иследи,
Ағаш мүсинлерим ҳәм қуйма қудайларым,
Буларды буйырды“, – деп айтпаўың ушын,
Орынланбастан алдын, оларды саған билдирдим+.

6Буларды еситтиң, енди ҳәммесин көр.

Буларды мойынламақшы емесписең?

Бүгиннен баслап, саған жаңа затларды,

Сен билмеген жасырын затларды айтаман+.

7Булар тап ҳәзир жаратылды, өтмиште емес,

Бүгинге дейин, сен булар туўралы еситпедиң,

Болмаса: „Буларды билетуғын едим“, – дейсең.

8Сен еситпедиң де, билмейсең де,

Әзелден қулағың ашық емес еди.

Мен сениң сатқын екениңди билемен,

Туўылғаныңнан бери, қозғалаңшы деп аталасаң.

9Өз атым ҳақы ғәзебимди тутып,

Өз даңқым ҳақы оны тыйдым.

Болмаса, сени жоқ қылар едим.

10Мине, гүмистей етип болмаса да, сени тазаладым,

Азап ошағында сынадым+.

11Буны Өзим ҳақы, Өзим ушын ислеймен.

Неге атыма дақ түсиўи керек?

Даңқымды басқаға бермеймен+.

12Ҳәй, Яқып, шақырғаным Израил, Мени тыңла!

Мен – Солман, биринши де, соңғы да Менмен+.

13Қолым жердиң тийкарын қойды,

Оң қолым көклерди жайды.

Мен оларды шақырсам,

Ҳәммеси бирге алдымда турады+.

14Ҳәммеңиз жыйналып, тыңлаң!

Бутлардың қайсысы буларды алдын ала билдирди?

Жаратқан Ийениң сүйиклиси[*],

Оның Бабилонияға қарсы мақсетин әмелге асырады,

Оның қолы калдейлерге қарсы болады+.

15Мен, аўа, Мен оған айттым,

Оны Мен шақырдым, Мен алып келдим,

Ол өз исинде табысқа ериседи+.

16Маған жақынлап, мынаны тыңлаңлар!

Бастан-ақ, Мен жасырын сөйлемедим,

Соннан бери, Мен сол жердемен».

Енди Қудай Ийе мени ҳәм Руўхын жиберди+.

17Әмеңгериң, Израилдың Мухаддеси,

Жаратқан Ийе былай дейди:

«Саған пайдалы нәрселерди үйрететуғын,

Жүриўиң керек болған жолдан жетелейтуғын,

Қудайың Жаратқан Ийе Мен боламан.

18Егер Мениң буйрықларыма қулақ асқаныңда еди!

Абаданшылығың дәрьядай,
Әдиллигиң теңиз толқынларындай болар еди+.
19Урпақларың теңиз қумындай көп,

Нәсиллериң қум қыйыршықларындай сансыз болар еди.

Атлары да өширилмес,

Мениң алдымда жоқ болмас еди»+.

20Бабилониядан шығып, калдейлерден қашың!

Буны қуўанышлы даўыс пенен жәриялаң,

Жердиң шетлерине дейин хабарлап:

«Жаратқан Ийе Өз қулы Яқыпты азат етти!» – деп жайың+.

21Оларды шөлден алып өткенде де, шөллемеди,
Олар ушын жартастан суў ағызды,[*]
Ол жартасты жарды, суў атылып шықты+.

22«Жаўызлар ушын тынышлық жоқ», – дейди Жаратқан Ийе.

49

Жаратқан Ийениң қулының хызмети

49^1Атаўлар, мени тыңлаң!

Узақтағы халықлар, қулақ түриң!

Жаратқан Ийе мени ана қурсағында болған ўақтымда-ақ шақырды.

Анамның ишинде ўақтымда-ақ атап атымды қойды+.

2Ол сөзимди қылыштай өткир қылды,
Мени қолының саясына жасырды.
Мени ушқыр оқ қылды,
Өзиниң оқ қабында сақлады+.
3Ол маған: «Мениң қулымсаң,

Израил, Мен сен арқалы даңққа ерисемен», – деди+.

4Бирақ мен: «Мийнетим зая кетти,
Босқа, бийҳуда күшимди сарпладым,
Бәри бир, Жаратқан Ийе ҳақымды береди,
Қудай мийнетимниң есесин қайтарады», – дедим.

5Яқыптың урпақларын Оған қайтарыўым,
Израилды Оның алдына жыйнаўым ушын,
Қурсақта мени қәлиплестирип,
Өзине хызметши қылған,
Жаратқан Ийе сөйледи.

Мен Жаратқан Ийениң нәзеринде ҳүрметке еристим,

Қудайым мениң күш-қүдиретим болды.

6Ол былай деди: «Яқыптың тийрелерин қайта тиклеў,

Израилдың тири қалғанларын қайтарыў ушын,
Қулым болыўың жетерли емес,
Сени миллетлерге нур қыламан,

Мениң қутқарыўым жердиң шетине дейин жетип барсын»+.

7Инсанлар кемситип, халық жек көргенге,
Ҳүкимдарлардың қулына,
Израилдың Әмеңгери, Оның Мухаддеси,
Жаратқан Ийе былай дейди:
«Патшалар сени көрип, орнынан турады,
Көсемлер жығылып, тәжим қылады,
Сени таңлаған Израилдың Мухаддеси,
Садық Жаратқан Ийе ҳақы солай қылады»+.

Израилдың Жаратқан Ийеге жүз бурыўы

8Жаратқан Ийе былай дейди:

«Мийримим түскен ўақытта, Мен саған жуўап беремен,

Қутқарылыў күнинде жәрдем беремен.
Сени қорғайман,
Халқым менен дүзген келисимимди,
Сен арқалы әмелге асыраман.
Сен елди қайта тиклеп,
Ўайран болған жерлерди қайта ийелейсең+.
9Тутқынларға: „Шығыңлар!“,
Қараңғылықта болғанға: „Азатсаң!“, – дейсең.
Олар жол жағаларында отлайды,
Тап-тақыр төбешиклерде жайлаў табады+.
10Олар аш та болмайды, шөллемейди де,

Қуўратыўшы самал да, қуяш та оларға зыян тийгизбейди.

Мийрим көрсетиўши оларды жетеклейди,
Суў көзлерине алып барады+.
11Ҳәмме таўларымды жолға айландыраман,
Дәрбент жолларымды бийиклетемен.
12Мине, олар алыстан,
Кимиси арқадан, кимиси батыстан,
Кимиси Синим жерлеринен киятыр»+.

13Көклер, қуўаныш пенен бақырың!

Жер, шадлан!

Таўлар, қосық айтыңлар!

Жаратқан Ийе Өз халқын жубатып,

Азап шеккенлерге реҳим етежақ+.

14«Сион болса былай дейди:

„Жаратқан Ийе мени тәрк етти,

Ийем мени умытты“+.

15Ана емизиўли баласын умыта ма?

Өзи туўған баласына реҳими түспей ме?

Ҳәтте, ана өз баласын умытса да,

Мен сени умытпайман+.

16Қара, атыңды алақанларыма жаздым,

Қыйралған дийўалларың бәрқулла көз алдымда.

17Улларың асығып келеди,

Сени қырып, ўайран еткенлер шығып кетеди.

18Басыңды көтерип, айланаға қара,

Ҳәммеси жыйналып, саған киятыр.

Тирилигим ҳақы ант ишемен,

– дейди Жаратқан Ийе. –

Олардың ҳәммеси сен ушын безениў буйымындай болады,

Келиншектей оларды тағып аласаң+.

19Аўа, жериң ўайранланып, босап қалып,

Қарабақанаға айланған болса да,

Енди жер халқыңа тарлық етип,

Сени жалмап келгенлер сеннен узақласады+.

20Тутқын болған ўақытта туўылған балаларың,

Еле саған былай дейди:

„Бул жер бизлерге тарлық етип атыр,

Жасаў ушын көбирек жер бер“+.

21Сонда сен ишиңнен былай дейсең:

„Буларды маған ким туўып берди?

Мен балаларымды жойтып, нәсилсиз болып қалған едим,

Сүргин етилип, қуўып жиберилген едим.

Буларды ким өсирди?

Мен жалғыз өзим қалған едим,

Булар қайдан пайда болды?“»

22Қудай Ийе былай дейди:

«Мен миллетлерге қол менен белги беремен,

Халықларға байрағымды көтеремен.

Олар улларыңды қолына,

Қызларыңды ийнине көтерип алып келеди+.

23Патшалар саған әкелик қылып,

Ханбийкелер саған сүт бериўши ана болады.

Олар алдыңда бети жерге тийгенше ийилип тәжим етеди,

Аяқларыңдағы шаңды артады.

Сонда сен Мениң Жаратқан Ийе екенимди,

Маған үмит байлағанлар уятқа қалмайтуғынын билип аласаң»+.

24Күшлиден олжасын тартып алыў мүмкин бе?

Ямаса залымның қолынан тутқын қутыла ала ма+?

25Бирақ Жаратқан Ийе былай дейди:

«Аўа, күшлиниң қолынан олжасы тартып алынады,

Залымның олжалары қайтарылады.

Саған қарсы шыққанға,

Мен қарсы тураман,

Балаларыңды қутқараман+.

26Сени езгенлерге өз денесин жегиземен,

Шарап ишкендей, өз қанларын ишип мәс болады.

Сонда пүткил адамзат Мениң Жаратқан Ийе екенимди,

Сениң Қутқарыўшың ҳәм Әмеңгериң екенимди,

Яқыптың Күшли Қудайы екенимди билип алады»+.

50

Израилдың гүнасы

50^1Жаратқан Ийе былай дейди:

«Мен анаңызды қуўып жиберген ўақытта берген талақ хат қәне?

Сизлерди қарыз алған адамымның қайсысына сатыппан?

Мине, сизлер өз жаўыз ислериңиз себепли сатылдыңыз,

Сизлердиң қылмысларыңыз себепли анаңыз қуўып жиберилди+.

2Келгенимде, не ушын ҳеш ким жоқ еди?

Шақырғанымда, не ушын ҳеш ким жуўап бермеди.

Сизлерди азат етиў ушын қолым сондай-ақ қысқа ма еди?

Ямаса сизлерди қутқарыўға Менде күш жоқ па?

Бир айбат етсем, теңиз қурыйды,

Дәрьяларды шөлге айландыраман.

Балықлар суўсызлықтан сасып, шөлден өледи+.

3Көклерге қара кийдиремен,

Аза кийимин олардың жапқышы қыламан»+.

Қулдың сөзди тыңлаўы

4Шаршағанға сөз бенен мәдет берсин деп,

Қудай Ийе маған тәлим берип, дана тил берди.

Ҳәр күни таңда Ол мени оятып,

Шәкиртлердей тыңласын деп, қулағымды ашады+.

5Қудай Ийе қулағымды ашты,

Мен қарсы шықпадым, жүз бурып кетпедим.

6Мен өзимди урғанларға арқамды,

Сақалымды жулғанларға жүзимди туттым.

Масқаралағанда да, түкиргенде де жүзимди жасырмадым+.

7Қудай Ийе маған жәрдем бергенликтен,
Мен уятқа қалмадым.
Өзимди мийтиндей беккем туттым,
Билемен, шерменде болмайман+.
8Мени ақлаўшы жанымда,
Мениң менен ким даўласады?
Кел, жүзлесейик,
Мени ким айыплай алады?
Ол жаныма келсин!+
9Маған жәрдем бериўши – Қудай Ийе,
Ким мени гүналыға шығара алады?
Олардың ҳәммеси кийимдей тозады,
Оларды күйе жеп қояды+.

10Араңызда Жаратқан Ийеден қорқып,

Оның хызметшисиниң даўысына қулақ салған бар ма?

Қараңғылықта жүргенлер, нуры болмағанлар,
Жаратқан Ийениң атына үмит байлап,
Қудайына сүйенсин!

11Бирақ от жағып, шыра услаған сизлер, ҳәммеңиз,

Өз отыңыздың жарығында,

Жаққан шыраларыңыздың жақтысында жүре бериң.

Мениң қолым сизлерге мынаны қылады:

Азап ишинде жатасыз.

51

Жаратқан Ийениң Сионды жубатыўы

51^1«Азатлыққа умтылып,
Мени, Жаратқан Ийени излегенлер,
Маған қулақ салыңлар!
Өзлериңиз кесип алынған жартасқа,

Өзлериңиз қазып алынған тас кәнине нәзер салың.

2Әкеңиз Ибрайымға,
Өзиңизди туўған Сараға нәзер салың.
Мен оны шақырғанымда, ол жалғыз еди,
Мен оны жарылқап, көбейттим+.
3Мен, Жаратқан Ийе Сионға,
Оның ҳәмме қарабақаналарына тәселле беремен.
Мен Сионның шөллерин Эдендей,

Далаңлықларын Жаратқан Ийениң бағындай қыламан.

Онда шадлық ҳәм қуўаныш,

Миннетдаршылық ҳәм қосық даўыслары еситиледи+.

4Халқым, Маған дыққат аўдарың,
Миллетим, Маған қулақ тутың!
Нызам Меннен шығады,
Әдалатым халықларға нур болады+.
5Азат етиўим тез жақынласпақта,
Қутқарыўым жолға шықты.
Қолларым халықларды басқарады,
Атаўлар Мени күтпекте,
Қолымның күшине үмит байламақта+.
6Басыңызды көтерип, көклерге көз тигиң,
Төменде болған жерге қараң:
Көклер түтиндей тарқап кетеди,
Жер кийим киби тозады,
Ондағы жасайтуғынлар шыбындай өлип кетеди.
Бирақ Мениң қутқарыўым мәңги болады,
Мениң азат етиўим ҳеш қашан тамам болмайды+.

7Әдилликти билген,
Нызамымды жүрегинде сақлағанлар,
Мени тыңлаң!
Адамлардың абай етиўинен қорқпаң,
Олардың ғарғағанынан қәўетерленбең+.
8Күйе оларды кийим киби,
Қуртлар оларды жүн киби жейди.
Бирақ Мениң азат етиўим мәңгиге болады,

Мениң қутқарыўым әўладтан-әўладқа даўам етеди»+.

9Оян, оян, күшке тол, Жаратқан Ийениң қолы!

Әййемги ўақытлардағыдай, әўелги әўладтағыдай оян!

Раҳабты[*] тилкимлеген,

Сол теңиз айдарҳасының денесин тескен Сен емес пе едиң+?

10Теңизди, терең туңғыйықтың суўларын қурытқан Сен емес пе едиң?

Қутқарылғанлар өтсин деп,

Теңиз түбин жол қылған Сен емес пе едиң+?

11Жаратқан Ийениң азат еткенлери изге қайтады,

Қосық айтып, Сионға қайтып келеди.

Олар мәңгилик қуўаныш тажын басларына кийеди.

Қуўаныш ҳәм шадлыққа толып тасып,

Қайғы ҳәм ғам-тәшиўиш қашып кетеди+.

12Жаратқан Ийе былай дейди:

«Сизлерди жубататуғын Менмен.

Не ушын басында өлими бар инсаннан,

Шөптей солып қалатуғын адамның улынан қорқасаң+?

13Сен өзиңди жаратқан, көклерди жайған,
Жердиң тийкарын қойған,
Жаратқан Ийени, Жаратыўшыңды неге умыттың?
Сени жоқ қылыў нийетинде болған,
Езиўшиниң ғәзебинен неге күни бойы қорқасаң?
Қәне, езиўшиниң ғәзеби қайда+?
14Тез арада тутқынлар азат етиледи,
Олар өлмейди, қәбирге де түспейди,
Нанға да зар болмайды.

15Толқынлары шуўылдасын деп, теңизди шайқаған,

Қудайың Жаратқан Ийе Мен боламан.

Мениң атым Әлемниң Жаратқан Ийеси+.

16Сөзлеримди аўзыңа салдым,

Сени қолымның саясында жасырдым.

Көклерди орнатқан,

Жердиң тийкарын қойған,

Сионға: „Сен Мениң халқымсаң“ деген Мен боламан».

Жаратқан Ийениң ғәзеп кесеси

17Оян, Ерусалим, оян, аяққа тур!

Жаратқан Ийениң ғәзеп кесесин Оның қолынан иштиң,

Түбине дейин ишип, тентиреклеп жүрдиң+.

18Өзиң туўған улларыңның ишинде,

Сени жетеклейтуғын биреўи де жоқ.

Өзиң өсирген улларыңның ишинде,

Қолыңнан услап, сүйейтуғын биреўи де жоқ.

19Басыңа қос апат түсти,

Ким саған тәселле береди?

Набыт болыў, ўайраншылық, ашлық ҳәм қылыш,

Ким сени жубата алады+?

20Улларың естен танып,

Торға түскен антилопадай болып,

Ҳәр көшениң басында жатыр.

Олар Жаратқан Ийениң ғәзебине,

Қудайыңның қәҳәрине ушыраған.

21Сонлықтан азап шеккен,

Шарапсыз мәс болғанлар, мынаған қулақ салың!

22Ийең, Өз халқын қорғайтуғын Қудайың Жаратқан Ийе былай дейди:

«Мине, Мен сени тентиреклететуғын кесени қолыңнан алдым,

Буннан былай, Мениң ғәзеп кесемнен ишпейсең+.

23Оны сени жәбирлегенлердиң қолына беремен.

Олар саған: „Жерге жат, үстиңнен басып өтейик“, – деди,

Сонда сен арқаңды тутып, жердей,

Олар өтетуғын көшедей қылдың».

52

Сионның қуўанышы

52^1Оян Сион, оян, күшке тол!

Ерусалим, мухаддес қала, әжайып кийимлериңди кий!

Енди сүннетсизлер ҳәм ҳарам адамлар саған кирмес ҳасла+.

2Үстиңдеги топырақты қағып таслап,

Тур, Ерусалим, тахтқа отыр.

Мойныңдағы шынжырды үзип тасла,

Тутқын болған қыз Сион!

3Жаратқан Ийе былай дейди:

«Сизлер пулға сатылмадыңыз,

Пулсыз азат етилесиз».

4Қудай Ийе былай дейди:

«Халқым жасап турыў ушын, дәслеп Мысырға барды,

Кейин ассириялылар себепсиз оларды жәбирледи.

5Бул не аўҳал?

– дейди Жаратқан Ийе. –

Халқым қурыдан-қуры басып алынды,

Ҳүкимдарлары пәрияд етпекте,

– дейди Жаратқан Ийе. –

Күни бойы атыма тил тиймекте+.

6Бирақ халқым Мениң атымды билип алады.

Сол күни олар Мениң сөйлегенимди,

„Мине, Мен“ дегенниң Мен екенин биледи».

7Таўлар асып, Хош Хабар алып киятырғанның,
Аяқлары қандай әжайып!
Ол парахатшылықты жәрияламақта,
Хош хабар алып келмекте,
Қутқарылыўды жәрия қылмақта.

Ол Сионға: «Қудайың ҳүкимдарлық қылады!» демекте+.

8Тыңлаң! Гүзетшилериң даўысын көтермекте,

Бирге олар қуўанып бақырмақта.

Жаратқан Ийениң Сионға қайтып келгенин,

Олар өз көзлери менен көреди.

9Биргеликте шадлық пенен бақырың,

Ерусалимниң қарабақаналары!

Жаратқан Ийе Өз халқына тәселле берди,

Ерусалимди азат етти+.

10Пүткил миллетлердиң көз алдында,

Жаратқан Ийе мухаддес билегин түрди.

Пүткил дүнья,

Қудайымыздың қутқарыўын көреди+.

11Кетиң, кетиң, ол жерден шығың!

Ҳарам нәрселерге қол тийгизбең!

Сизлер, Жаратқан Ийениң мухаддес затларын тасыўшылар!

Ол жерден шығып, тазаланың,+
12Бирақ асығыс шығып кетпең,
Қашып та жүрмең.
Себеби Жаратқан Ийе алдыңызда жүреди,
Израилдың Қудайы изиңизден қорғап барады+.

Жаратқан Ийениң қулының азап шегиўи ҳәм уллыланыўы

13«Мине, қулым табысқа ериседи,

Ол көтерилип, уллыланып, ең бийикке шығарылады+.

14Көплер оған ҳайран қалды.

Оның түр-түси адамға уқсамайтуғын сықылсыз,

Көриниси де адам улына уқсамайтуғын еди.

15Ол көп миллетлерди лал қалдырады,

Патшалар оның алдында аўзын жумады.

Себеби олар айтылмаған нәрселерди көрип,

Еситпеген нәрселерин түсинеди»+.

53

53^1Бизлерге жиберилген хабарға ким исенди?

Жаратқан Ийениң күш-қүдирети кимге аян болды+?

2Жаратқан Ийениң қулы Оның алдында нәлдей,
Қурғақ жердеги тамырдай өсип шықты.
Бизлер оған қарағандай,
Онда сын-сымбат та, уллылық та болмады,
Өзине тартқандай көринис те жоқ еди+.

3Ол адамлар тәрепинен кемситилди, оннан жүз бурылды.

Ол қайғының, азап-ақыреттиң не екенин билетуғын еди.

Адамлар оннан бетин жасыратуғындай дәрежеде ол кемситилди,

Оны биз адам қатарында көрмедик+.

4Ҳақыйқатында ол, бизлердиң кеселликлеримизди өзине алды,

Аўырыўларымызды көтерди.

Бизлер болса, оны Қудай тәрепинен жазаланып,

Урылып, азап шегип атыр, деп ойладық+.

5Ал ол бизлердиң қылмысларымыз ушын жарақатланды,

Бизлердиң жынаятымыз ушын азап шекти.

Тынышлық алыўымыз ушын берилетуғын жазаны ол алды,

Оның жаралары бизлерге шыпа берди+.

6Бизлердиң ҳәммемиз қойлардай жолдан адастық,

Ҳәр биримиз өз жолымыздан кеттик.

Жаратқан Ийе оған ҳәммемиздиң қылмысымызды жүкледи+.

7Ол езилип, азап шексе де, аўзын ашпады,

Сойылыўға алып баратырған қой киби,

Жүн қырқыўшының алдында үнсиз жатқан қой киби,

Ҳеш аўзын ашпады+.

8Ол наҳақ ҳүким менен алып кетилди.

Халқымның жынаяты ушын азапланып,

Тирилер әлеминен шығарып тасланды.

Оның заманласларынан қайсы бири буны билди+?

9Ол залым да болмаған,

Аўзынан жалған сөз де шықпаған болса да,

Оның қәбири залымлар жанынан белгиленди,

Бай адамның қасына қойылды+.

10Оның жәбирленип, азап шегиўи,

Жаратқан Ийениң қәлеўи еди.

Оның жаны гүна ушын қурбанлық етип берилген ўақытта,

Ол өз урпақларын көрип, өмири узаяды.

Ол арқалы Жаратқан Ийениң ерки орынланады.

11Жан азабынан соң ол нурды көреди,

Өз билими арқалы қанаатланады.

Мениң әдил қулым көплерди ақлайды,

Олардың қылмысларын өзине алады+.

12Сонлықтан уллылар қатарында оған пай беремен,

Күшлилер менен олжа бөлиседи.
Өйткени ол жанын қурбан етти,
Жынаятшылар қатарында саналды,
Көплердиң гүнасын өзине алды,
Қылмыскерлер ушын араға түсти.

54

Сионның келешектеги уллылығы

54^1«Шадлан, ҳәй, бала көрмеген нәсилсиз ҳаял!

Толғатып көрмеген, сен, шадланып бақыр!
Себеби таслап кетилген ҳаялдың балалары,
Күйеўи бар ҳаялдикинен көп болады,
– дейди Жаратқан Ийе. –+
2Шатырыңның орнын кеңейт,
Мәкан жайыңның перделерин аямай созып,
Жиплерин узын етип ал, қазықларын беккемле.
3Сен оңға да, солға да жайыласаң,
Урпақларың миллетлердиң жерлерин ийелеп,
Бос қалған қалаларға орналасып алады.
4Қорқпа, уятқа қалмайсаң,
Руўхың түспесин, масқара болмайсаң.
Сен жаслығыңдағы шерменделикти умытасаң,
Жесирлик ҳәсиретиңди артық еске алмайсаң+.
5Себеби сениң күйеўиң – сениң Жаратыўшың,
Оның аты – Әлемниң Жаратқан Ийеси.
Израилдың Мухаддеси – Әмеңгериң,
Ол пүткил дүньяның Қудайы деп аталады+.
6Сен күйеўи таслап кетип,
Қәлби жарақатланған ҳаялға уқсайсаң.
Бирақ Жаратқан Ийе сени шақырады,
– дейди Қудайың. –+
7Мен сени бир мәўрит тәрк еттим,
Бирақ уллы меҳир менен сени жыйнайман+.

8Қәҳәрленгенимде, сеннен бир мәўрит жүзимди жасырған едим,

Бирақ мәңгилик сүйиспеншилигим менен,
Саған реҳим етемен,
– дейди Әмеңгериң Жаратқан Ийе. –+
9Бул Мен ушын Нухтың дәўирине уқсайды.
Нухтың дәўиринде топан суўы,

Жер жүзинде енди қайталанбайды деп ант ишкеним сыяқлы,

Саған да енди қәҳәрленип, жазаламайман деп ант иштим+.

10Таўлар орнынан қозғалып, төбелер шайқалса да,

Мениң саған деген сүйиспеншилигим тербелмейди,

Тынышлық келисимим де қозғалмас,

– дейди саған реҳим еткен Жаратқан Ийе. –+

11Азап шегип, даўыл дүбеп, жубаныш таппаған қала!

Сени периўзадан қурып,
Тийкарыңды лазуриттен қояман.
12Минараларыңды рубиннен,
Дәрўазаларыңды гәўҳардан,
Дийўалларыңды қымбатбаҳа таслардан ислеймен.

13Балаларыңның ҳәммеси Жаратқан Ийеден тәлим алады,

Олар уллы тынышлыққа бөленеди+.

14Сен әдалатлық пенен негиз қурасаң,

Езилиўден аўлақ боласаң, қорқпайсаң.

Қәўип-қәтерден жырақ боласаң, ол саған жақынламас.

15Егер биреў саған топылса,

Бул Меннен емес,

Саған ҳүжим қылғанның ҳәр бири саған бас ийеди.

16Қара, көмир шоғын үплеп,
Өз мақсети ушын қурал-жарақ соққан темиршини,
Мен жараттым.

Ўайран қылсын деп, басқыншыны да Мен жараттым.

17Саған қарсы қолланыў ушын жаратылған,

Ҳеш қандай қурал-жарақ табысқа ериспейди,

Ҳүкимде сени айыпламақшы болған ҳәр бир тилди,

Сен айыплайсаң.

Жаратқан Ийениң қулларының мийрасы – усы,

Мен оларды ақлайман,

– дейди Жаратқан Ийе»+.

55

Жаратқан Ийениң шақырығы

55^1«Шөллегенлердиң ҳәммеси, суў көзлерине келиңлер!

Ақшасы жоқлар да келип, аўқат алып жеңлер!
Келиңлер, шарап ҳәм сүт алыңлар,
Бийпул, ешейин!+
2Не ушын ақшаңызды нан болмаған нәрсеге,

Мийнетиңизди өзлериңизди қанықтырмайтуғын нәрсеге сарплайсызлар?

Мени қунт пенен тыңлап, жақсы нәрсени жеңлер,
Жаныңыз тойымлы аўқатлардан ләззет алсын!+
3Қулақ түриңлер ҳәм Маған келиңлер,
Тыңлаңлар, сонда жасайсыз.
Даўытқа болған садық сүйиспеншилигим ҳақы,
Сизлер менен мәңгилик келисим дүзбекшимен+.
4Мине, Мен оны халықларға гүўа,
Көсем ҳәм сәрдар қылдым.
5Сен танымаған халықларды шақырасаң,

Сени танымаған халықлар саған келиўге асығады.

Себеби Израилдың Мухаддеси,
Қудайың Жаратқан Ийе болған Мен,
Сени уллылыққа бөлегенмен»+.

6Табыўға пурсат барда, Жаратқан Ийени излең,
Жақын жерде екен, Оны шақырың+.
7Залым өз жолынан,
Жаўыз адам өз нийетинен қайтсын.
Жаратқан Ийеге жүз бурсын,
Жаратқан Ийе реҳим етер,
Қудайымызға қайтсын,
Оның кеширими шексиз!
8«Мениң пикирлерим сизлердикинен өзгеше,
Мениң жолым сизлердикинен басқа,
– дейди Жаратқан Ийе. –
9Аспан жерден қанша жоқары болса,
Мениң жолларым да сизлердикинен сонша жоқары,

Мениң ой-пикирлерим де сизлердикинен жүдә бийик+.

10Аспаннан жаўған жаўын менен қар, аспанға қайтпайды.

Ал жерди суўғарып, өсимлик көгертип өсиреди,

Егиў ушын дән, жеў ушын нан береди.

11Мениң аўзымнан шыққан сөз де соған уқсайды:

Ол орынланбай, Маған қайтпайды.

Ол Мениң еркимди орынлайды,

Неге жиберген болсам, сол әмелге асады»+.

12Сонлықтан сизлер қуўаныш пенен шығасызлар,

Парахатшылық пенен жетеленесизлер.

Таўлар ҳәм төбешиклер алдыңызда қосық айтып,

Даладағы барлық ағашлар қол шаппатлайды+.

13Тикенли пута орнына сәрўи ағашы,

Тикенектиң орнына мирта ағашы өседи.

Бул Жаратқан Ийениң даңқын асыратуғын,

Сөнбейтуғын мәңги белги болады+.

56

Жаратқан Ийениң пүткил миллетлерди қабыл етиўи

56^1Жаратқан Ийе былай дейди:
«Әдалатты сақлаң, туўры болған ислерди ислең,
Себеби тез арада Мениң қутқарыўым келип,
Азат қылыўым аян болады+.
2Мынаны ислейтуғын адам,

Оны муқыят орынлайтуғын адам баласы, қандай бахытлы!

Бундай адам Шаббат күнине әмел қылады, оны хорламайды,

Қолын жаўыз ислерден тыяды+.

3Жаратқан Ийеге бағышланған жат жерлилердиң ҳеш бири:

„Жаратқан Ийе мени Өз халқынан биротала айырып таслайды“, – демесин.

Ҳеш бир ақта да: „Мен тек бир қуўрап қалған терекпен“, – деп айтпасын»+.

4Себеби Жаратқан Ийе былай дейди:
«Шаббатыма әмел қылыўшы,
Маған унаған нәрселерди таңлаўшы,
Келисимиме садық болған ақталарға,
5Ибадатханамда, дийўалларымның ишинде,
Улларым менен қызларымнан да гөре жақсырақ,
Естелик белги ҳәм ат беремен.

Мен оларға жоғалмайтуғын, мәңгилик бир ат беремен.

6Жаратқан Ийеге хызмет етиў,
Оның атын сүйиў,
Оның қулы болыў ушын,

Жаратқан Ийеге өзин бағышлаған жат жерлилерди,

Шаббат күнине әмел қылып, оны хорламағанларды,

Келисимимди беккем сақлағанларды,

7Мухаддес таўыма алып келемен.

Дуўа ететуғын Үйимде оларды қуўанышқа бөлеймен.

Олардың жандырылатуғын қурбанлықлары ҳәм басқа қурбанлықлары,

Қурбанлық орнымда қабыл етиледи.

Мениң Үйим ҳәмме халықлар ушын,

Дуўа ететуғын үй деп аталады»+.

8Израилдың қуўғын болғанларын жыйнап алатуғын,

Қудай Ийе былай дейди:

«Мен жыйнағанларыма қоса,

Басқаларды да жыйнайман»+.

Израилдың жаўыз басшыларының ҳүким қылыныўы

9Ҳәй, даладағы жабайы ҳайўанлар,
Ҳәй, тоғайдағы жабайы ҳайўанлар,
Келип, жеңлер!+
10Израилдың гүзетшилери соқыр,
Олардың ҳәммеси надан,
Барлығы үрмейтуғын тилсиз ийтлер,
Олар жатып алып, түс көреди,
Уйқыны жақсы көреди+.
11Олар тойғанын билмейтуғын ашкөз ийтлер.
Ақылсыз шопанлардың ҳәр бири,
Өз пайдасын гөзлеп,
Өз жолынан кетеди+.
12Олар: «Келиң, шарап ишейик!
Өткир ишимликке тояйық!
Ертең де бүгингидей болады,
Ҳәтте, буннан да жақсырақ болар», – дейди+.

57

Опасыз халық

57^1Әдил адам өлип кетип атыр,

Бирақ ҳеш ким буны жүрекке жақын алмайды.

Садық адамлар жоқ болып кетип атыр,

Себебин ҳеш ким түсинбейди.

Әдил адам жаўызлықтан қутылып,

2Тыныш жерге киреди.

Туўры жолдан жүргенлер өз қәбиринде тынығады+.

3«Сизлер болсаңыз, ҳәй, палкерлердиң балалары,

Неке ҳадаллығын бузыўшы ҳәм бузықлардың урпақлары,

Берман келиң!+
4Сизлер кимниң үстинен күлип турсыз?
Кимди мазақлап,
Кимге тилиңизди шығарып турсыз?
Сизлер қозғалаңшылардың балалары,
Жалғаншылардың зүряды емессиз бе?
5Сизлер кийели теребинфлердиң арасында,
Ҳәр бир қойыў жапырақлы терек астында,
Қуштарлық отында өртендиңиз.
Сайларда ҳәм жартастың қуўысларында,
Балаларыңызды қурбанлыққа усындыңыз+.

6Сениң пайың – дәрьяның сыйпақ таслары арасындағы бутлар,

Несийбең – солар болады.

Оларға ишимлик садақаларын қуйдың,

Ғәлле садақасын бердиң.

Булардан кейин де, сени жазасыз қалдырайын ба?

7Бийик ҳәм уллы таў үстине төсегиңди салып,

Қурбанлық бериў ушын сол жерге шықтың.

8Қапы ҳәм жақлаўыңның арғы жағына,

Өз бутларыңның мүсинлерин қойдың.

Мени таслап кетип, жалаңашланып, төсегиңе кирдиң.

Төсегиңди кең жайдың.

Ким менен төсекте жақсы болса,

Соның менен питим дүздиң.

Олардың жалаңаш денесине тигилип қалдың+.

9Хош ийисли май алып, Молохқа бардың,

Әтирлериңди көбейттиң.

Елшилериңди узақларға жолладың,

Ҳәтте, өлилер мәканына жибердиң.

10Узақ сапар сени талықтырды,

Бирақ сонда да үмитиңди үзбедиң.

Күшиңди қайта тикледиң,

Сол себепли ҳалдан таймадың.

11Мени алдап, есиңнен шығаратуғындай,
Жүрегиңнен Маған орын бермейтуғындай,
Кимнен айбынып, кимнен қорқтың?
Узақ ўақыт үндемегеним себепли,
Меннен қорқпайсаң ба+?

12Жалған әдиллигиңди, ислериңди әшкара қыламан,

Булардан саған пайда болмайды.

13Пәрияд еткениңде,

Жыйнап қойған бутларың қутқарсын!

Оларды самал ушырып алып кетеди,

Үплеген жел оларды көтерип кетеди.

Бирақ Мени паналаған адам жерди ийелейди,

Мениң мухаддес таўымды мийрасқа алады»+.

Қудайдың жубатыўшы сөзи

14Жаратқан Ийе былай дейди:

«Топырақты тегислеп, жол салың,

Халқымның жолындағы бөгетлерди алып таслаң».

15Бийик ҳәм бәлент Болған,
Мәңги жасайтуғын,
Аты Мухаддес Болған былай дейди:
«Мен бийик, мухаддес жерде жасайман,

Сондай болса да, руўхы түскенлердиң руўхын көтериў,

Езилгенлердиң жүрегин жанландырыў ушын,

Езилгенлер ҳәм руўхы түскенлер менен биргемен+.

16Мен адамларды бәрқулла айыплап,
Мәңгиге ғәзепленбеймен.
Болмаса, Мен жаратқан инсанлардың руўхы,
Жаны алдымда тура алмас еди+.
17Ҳарам пайдаға өшлиги ушын ғәзепленип,
Мен оларды жазаладым,
Қәҳәрленип, жүзимди жасырдым.
Бирақ олар қайтыўдан бас тартып,
Жүреги қәлеген жолдан кетти+.
18Мен олардың жолларын көрдим,
Деген менен, оларға шыпа беремен.

Оларды жетелеп, қайғырғанларды қайта жубатаман+.

19Аўызларына алғыс-мақтаў сөзлерин саламан.

Узақтағыларға да, жақындағыларға да тынышлық болсын!

– дейди Жаратқан Ийе. –

Мен оларды шыпалайман!+

20Бирақ жаўызлар толқынланған теңизге уқсайды,

Ол тыныш тура алмайды,
Суўлары ылай менен балшықты шығара береди,
21Жаўызлар ушын тынышлық жоқ»,
– дейди Қудайым+.

58

Ҳақыйқый ораза

58^1«Даўысыңды қыспай, қатты бақыр!
Даўысың кәрнайдың сестиндей болып шықсын!
Халқыма қылмысларын,
Яқыптың нәсилине гүналарын жәрияла!+
2Олар ҳәр күни Мени излер,
Жолларымды билиўден заўық алмақшымыш!
Туўры ис ислеген,

Қудайдың көрсетпелеринен жүз бурмаған халық киби,

Меннен әдил қарар сорайды,

Қудайға жақын болыўды әрман етеди.

3Олар: „Бизлер ораза туттық,

Сен неге көрмедиң?

Өзимизди бойсындырдық,

Неге итибар бермедиң?“ – дейди.

Мине, сизлер ораза тутқан күниңиздиң өзинде,
Қәлегениңизди қылып,
Жумысшыларыңызды езесиз+.
4Мине, ораза тутып атырып даў-жәнжел қыласыз,
Зорлық пенен муш көтересиз.
Бүгингидей ораза менен,
Даўысыңызды жоқарыға еситтире алмайсыз.
5Мен қәлеген ораза,
Адам өзин бойсындырған күн усындай бола ма?
Қамыс киби басыңызды ийип,
Аза кийимин кийип, күлге жатыўды,

Ораза, яғный Жаратқан Ийеге унайтуғын күн деп атайсыз ба+?

6Мен қәлеген ораза,
Әдалатсызлық шынжырларын шешиў,
Мойынтырық жиплерин үзиў,
Езилгенлерди азат етиў,
Ҳәр қандай мойынтырықты сындырыў емес пе+?
7Наныңды аш пенен бөлисип жеп,
Үйсиз жарлыларға үйиңнен орын бериў емес пе?
Жалаңашты көргенде кийим берип,
Жақынларыңнан жәрдемиңди аямаў емес пе+?
8Сонда нурың шуғла киби жарқырап,
Тез шыпа табасаң.
Әдиллигиң алдыңда жүрип,

Жаратқан Ийениң салтанаты изиңде қорғаның болады+.

9Кейин шақырсаң, Жаратқан Ийе жуўап береди,

Пәрияд етсең, Ол: „Мен мындаман“, – дейди.

Араңыздан мойынтырықты алып таслап,

Бармақ шошайтып көрсетиўди ҳәм өсекти тоқтатсаң,

10Ашлар ушын жаныңды пидә етсең,
Қыйналғанларды мүтәж заты менен тәмийинлесең,
Онда қараңғылықта нурың сәўле шашып,
Тас түнегиң түски ўақыттай болады.
11Жаратқан Ийе сени бәрқулла жетеклейди,
Қурғақ жерде де керегиң менен тәмийинлейди.
Сүйегиңе қуўат береди.
Сен суўғарылған бағ киби,
Суўы қурымайтуғын булақ киби боласаң+.
12Ески қарабақаналарың қайта тикленеди,
Көп урпақлардан қалған,
Қарабақаналардың тийкарын қайта тиклейсең.
Сен: „Қыйраған дийўалларды оңлайтуғын,

Жасаў ушын көшелерди қайта тиклейтуғын“, – деп аталасаң+.

13Шаббат күнин аяқ асты қылыўдан,

Мухаддес күнимде қәлегениңди қылыўдан сақлансаң,

Шаббат күнимди заўықлы,

Жаратқан Ийениң мухаддес күнин ҳүрметли деп атасаң,

Өзиңе унағанын ислеп,
Кейпи-сапаны излемесең,
Бос сөзлерди сөйлемесең,
Сол күнди ҳүрметлесең,+
14Сонда Жаратқан Ийеден заўық аласаң.
Мен сени дүньяның бәлентликлерине шығарып,
Әкең Яқыптың мийрасын саған беремен».
Буны Жаратқан Ийе айтады+.

59

Гүна ҳәм жаза

59^1Билип қойың, Жаратқан Ийениң қолы қутқара алмайтуғындай қысқа емес,

Қулағы да еситпейтуғындай, аўыр емес+.

2Деген менен, қылмысларыңыз Қудайыңыз бенен араңызға суўықлық салды,

Гүналарыңыз Оның жүзин сизлерден жасырды,

Сонлықтан Ол сизлерди еситпейди+.

3Қолларыңыз қан менен,

Бармақларыңыз қылмыс пенен ҳарамланды.

Аўзыңыз жалған айтып,

Тилиңиз өтирик сөзлер сөйлейди+.

4Ҳеш ким әдилликке шақырмайды,

Ҳеш ким ҳадал даўласпайды.

Өзлериниң бос сөзлерине сүйенип, жалған сөйлейди,

Бузғынлыққа ҳәмиледар болып, жаўызлық туўады+.

5Олар уўлы жыланның мәйегин қурық басады,
Өрмекшиниң аўын тоқыйды.
Олардың мәйегин жеген өледи,
Сынған мәйектен зәҳәрли жылан шығады.
6Аў тоқыған менен ҳеш нәрсеге ериспейди,
Дүзген жобалары пайдасыз.
Олардың ислери жарамас ислер,
Қоллары зорлық қылады+.
7Аяқлары жаманлыққа жуўырады,
Бийгүна қан төгиўге асығады.
Ойлары жаўызлыққа толы,
Талан-тараж ҳәм қырғын бар жолларында+.
8Сол жоллардан жүретуғынлар,
Тынышлықтың не екенин билмейди.
Әдалат жоқ жолларында,
Өзлерине қыйсық жоллар иследи,
Тынышлықтың не екенин билмейтуғынлар,
Сол жоллардан жүреди.

Халықтың өз гүналарын мойынлаўы

9Сонлықтан әдалат бизден узақта,
Әдиллик бизге жетип келмеди.
Нурды күтемиз, бирақ тек қараңғылық бар,
Жақтылық излеймиз, бирақ түнекте жүремиз.
10Соқырдың дийўалды сыйпалағанына уқсап,
Көзли киби қармаланамыз,
Күпә-күндиз ымырт жабылғандай сүрнигемиз,
Күшлилер арасында өлидеймиз+.
11Ҳәммемиз айыўлар киби бақырамыз,
Кептерлер киби шырылдаймыз.
Әдалатты күттик, бирақ ол жоқ,
Қутқарылыўды күттик, бирақ ол бизден алыста+.
12Алдыңда қылмысларымыз көп,
Гүналарымыз бизге қарсы гүўалық бермекте.
Қылмысларымыз көз алдымызда,
Айыпларымызды өзимиз билемиз.
13Бойсынбай, Жаратқан Ийени тәрк еттик,
Қудайымыздан жүз бурдық,
Зулымлық пенен сөйледик, бас көтердик,
Жүрегимиз ҳәмиледар болған жалғанды сөйледик.
14Әдалат қуўылды, әдиллик узақта қалды.
Ҳақыйқат қала майданында қулады,
Ҳадаллық арамызға кире алмайды.
15Ҳеш жерде ҳақыйқат жоқ,
Зулымлықтан бас тартқан таланады.

Жаратқан Ийе халқын қутқармақшы

Жаратқан Ийе буны көрип,
Әдалаттың жоқлығына қапа болды.
16Жаратқан Ийе ҳеш кимниң жоқлығын көрди,

Араласатуғын ҳеш кимниң жоқлығына ҳайран қалды.

Өз қолы Оны жеңиске еристирди,

Әдиллиги Оған сүйениш болды+.

17Ол әдилликти саўыт киби кийди,

Қутқарылыў дуўлығасын басына кийди.

Өш алыўды Ол кийим киби кийип алып,

Ғәзепти шапан киби жамылды+.

18Ол ҳәр кимге исине жараса жаза береди.

Душпанларына қәҳәрин төгип,

Жаўларына жазасын тартқызады.

Ҳәтте, шетки атаўларға да есесин қайтарады+.

19Батыстағылар Жаратқан Ийениң атынан,

Шығыстағылар Оның даңқынан қорқады.

Себеби Жаратқан Ийе Өз деми менен қуўған,

Тасқын суўдай болып келеди.

20«Мен Әмеңгери сыпатында Сионға,

Яқыптың урпақларының тәўбе қылғанларына келемен»,

– дейди Жаратқан Ийе+.

21«Мениң олар менен дүзетуғын келисимим мынаў, – дейди Жаратқан Ийе. – Саған берген Руўхым ҳәм аўзыңа салған сөзим бүгиннен баслап сениң де, балаларыңның да, балаларыңның балаларының да, – дейди Жаратқан Ийе, – мәңгиге аўзынан түспейди»+.

60

Ерусалимниң салтанатлы келешеги

60^1«Тур, жарқыра, сениң нурың келди,

Жаратқан Ийениң салтанаты үстиңе шашылды+.

2Мине, жер жүзин қараңғылық,

Халықларды тас түнек қаплады.

Бирақ сениң үстиңде Жаратқан Ийе жарқырап,

Оның уллылығы көринеди+.

3Миллетлер сениң нурыңа,

Патшалар таң нурыңның шуғласына келеди+.

4Басыңды көтерип, айланаға қара,

Ҳәммеси жыйналып, саған киятыр.

Улларың узақлардан келеди,

Қызларыңды қолларында көтерип әкеледи+.

5Сонда оларды көрип, жүзиң жарқырап,

Шадлықтан жүрегиң ҳәўлиреди.

Себеби теңиз арқалы келетуғын байлықлар саған несип етип,

Халықлардың байлықлары саған келеди+.

6Түйе кәрўаны жериңди қаплап кетип,

Мидян ҳәм Эфадан келген жас түйелер кәрўанына толасаң.

Олардың ҳәммеси Шебадан келеди,
Алтын ҳәм хош ийисли затлар алып келип,
Жаратқан Ийеге алғыслар айтады+.
7Кедардың барлық сүриўлери сенде жыйналады,
Небайоттың қошқарлары саған хызмет етип,

Олар қурбанлық орнымда қурбанлыққа қабыл етиледи,

Мен салтанатлы Үйимди даңққа бөлеймен+.

8Бултқа уқсап, уясына киятырған кептерге уқсап,

Ушып киятырған мыналар кимлер+?

9Атаўлар мени күтеди.

Қудайың Жаратқан Ийе,

Израилдың Мухаддеси ҳүрмети,

Үлкен саўда кемелери бириншилерден болып,

Улларыңды алыслардан,

Гүмис ҳәм алтыны менен бирге алып келеди.

Себеби Жаратқан Ийе сени даңққа бөледи+.

10Жат жерлилер дийўалларыңды қурады,

Патшалары саған хызмет етеди.

Ғәзепленгенимде, сени жазалаған болсам да,

Мийримим түскенде, реҳим етемен+.

11Дәрўазаларың мудамы ашық болып,

Олар күни-түни жабылмайды.

Миллетлер өз патшалары менен сүргин қылынып,

Байлықларын саған алып келе береди+.

12Саған хызмет етпеген миллет ҳәм патшалық жоқ болады,

Бундай халықлар пүткиллей ўайран қылынады+.

13Мухаддес Үйимди безеў ушын,

Лебанонның сәнли ағашлары:

Сәрўи, шынар ҳәм қарағай ағашлары саған алып келинеди.

Мен аяқ басқан жеримди салтанатлы қыламан.

14Саған жәбир қылғанлардың балалары келип,

Саған тәжим етеди.

Сени кемситкенлердиң ҳәммеси аяғыңа жығылады.

Сени Жаратқан Ийениң қаласы,

Израилдың Мухаддесиниң Сионы деп атайды+.

15Тәрк етилип, жек көринишли болдың,
Сен арқалы ҳеш ким өтпеди.
Бирақ Мен сени мәңгиге уллы қылып,
Әўладтан-әўладқа шадлыққа бөлеймен.
16Миллетлер сени ана киби емизер,
Патшалар саған көкирек сүтин берер.
Сонда сен Мениң Жаратқан Ийе – Қутқарыўшың,

Әмеңгериң, Яқыптың Күшли Қудайы екенимди билесең+.

17Саған қола орнына алтын,
Темир орнына гүмис,
Ағаш орнына қола,
Тас орнына темир беремен.
Парахатшылықты ҳәкимиң,
Әдилликти ҳүкимдарың қыламан.
18Жериңде буннан былай зорлық-зомбылық,

Шегараң ишинде қырғын ҳәм ўайраншылық еситилмейди.

Дийўалларыңды „Қутқарылыў“,

Дәрўазаларыңды „Алғыс“ деп атайсаң+.

19Саған күндиз қуяш нуры,

Түнде ай сәўлеси ҳәжет болмайды.

Өйткени Жаратқан Ийе сениң мәңги нурың болады,

Қудайың сениң уллылығың болады+.

20Буннан былай, қуяшың батпас,

Айыңның да сәўлеси өшпес.

Өйткени Жаратқан Ийе сениң мәңги нурың болады,

Қайғылы күнлериң тамам болады+.

21Пүткил халқың әдил болып,

Жерди мәңги ийелейди.

Уллылығымды аян қылыў ушын,

Мен оларды ектим, олар Мениң қолларымның иси+.

22Олардың ең азы – мың адамға,

Ең кишкенеси – күшли миллетке айланады.

Мен – Жаратқан Ийемен.

Өз ўақтында, буны тез әмелге асыраман».

61

Жаратқан Ийениң мийримлилик жылы

61^1Қудай Ийениң Руўхы мениң үстимде.

Ол мени жарлыларға хош хабар жәриялаў ушын майлады.

Мени жаралы жүреклерди емлеўге,
Тутқынлардың азатлыққа,
Қамақтағылардың еркинликке шығатуғынын,+
2Жаратқан Ийениң мийримлилик жылын,
Қудайымыздың өш алатуғын күнин жәриялаўға,
Барлық қайғыға батқанларға жубаныш бериўге,+
3Сионда қайғы басқанларға ғамхорлық қылыўға,
Күл орнына сәнли таж,
Қайғы орнына шадлық майын,

Ғамлы руўх орнына алғыс тонын бериўге жиберди.

Олар Жаратқан Ийениң даңқын көрсетиў ушын егилген,

Әдиллик теребинфлери деп аталады+.

4Олар әййемги қарабақаналарды қайта қурып,

Ески қыйраған орынларды қайта тиклейди.

Әўладтан-әўладқа ўайран болып,

Қыйрап қалған қалаларды абат қылады+.

5Жат жерлилер сизлердиң сүриўлериңизди бағып,
Шет еллилер дийхан ҳәм бағманыңыз болады.
6Сизлер болса, Жаратқан Ийениң руўханийлери,
Қудайымыздың хызметшилери деп аталасыз.
Сизлер миллетлердиң байлығынан ләззет алып,
Олардан алған қазналарға мақтанасыз+.
7Бурын уятқа қалғаныңыз ушын есесин аласыз,

Хорлық орнына алған жер үлесиңиз ушын шадланасыз.

Өз жериңизден еки есе үлес аласыз,

Мәңгилик қуўаныш сизлердики болады+.

8«Мен, Жаратқан Ийе әдалатты сүйемен,
Таланшылық ҳәм наҳақлықты жек көремен.
Садықлық пенен ылайықлы сыйын берип,
Олар менен мәңгилик келисим дүземен+.
9Олардың әўладлары миллетлер арасында,
Урпақлары халықлар арасында танымалы болады,
Оларды көргенлердиң ҳәр бири,

Жаратқан Ийе жарылқаған халық екенин аңлайды»+.

10Мен Жаратқан Ийеде шадланаман,

Жаным Қудайымда йошланар.

Өйткени Ол маған қутқарылыў кийимин кийгизди.

Маған әдиллик шапанын жапты.

Мен таж кийген күйеўге,

Безениў буйымларын таққан келинге уқсайман+.

11Топырақтың өсимликти шығарғаны киби,

Бағдың егилген нәрселерди өсиргени сыяқлы,

Қудай Ийе де әдиллик ҳәм алғысты,

Пүткил миллетлердиң көз алдында өсирди.

62

Сионның таза аты

62^1Әдиллиги нур киби,
Қутқарылыўы шом киби парлап жанбағанша,
Сион ҳақы үндемей қалмайман,
Ерусалим ҳақы тыныш турмайман.
2Миллетлер әдиллигиңди,
Барлық патшалар уллылығыңды көреди.
Сен Жаратқан Ийе Өз аўзы менен қоятуғын,
Таза ат пенен аталасаң+.

3Сен Жаратқан Ийениң қолындағы гөззаллық гүлтажы,

Қудайыңның қолындағы патшалық тажы боласаң+.

4Енди саған «Тәрк етилген», деп айтпас,

Жериңди «Қаңырап қалған», деп атамас.

Бирақ саған «Сүйиклим»,

Жериңе «Келиншегим», делинеди.

Себеби Жаратқан Ийе сени сүйеди,

Жериң де хожалықлы болады+.

5Жигиттиң қызға үйленгениндей,

Улларың да саған ийелик етеди.

Күйеўдиң келин ушын қуўанғаны сыяқлы,

Қудайың да сен ушын қуўанады+.

6Ҳәй Ерусалим, дийўалларыңа гүзетшилер қойдым,

Олар күни-түни үнсиз қалмас.

Ҳәй, Жаратқан Ийени еске алыўшылар,

Өзлериңизге тынышлық бермең.

7Ерусалимди беккемлеп,

Оны жер жүзиниң даңқы қылмағанша,

Жаратқан Ийеге тынышлық бермең.

8Жаратқан Ийе оң қолы,

Қүдиретли қолы менен ант ишти:

«Енди ғәллеңди душпанларыңа азық ушын бермеймен,

Жат еллилер мийнетиң сиңген шарабыңнан ишпейди+.

9Зүрәәтин жыйнағанлар жеп,
Жаратқан Ийеге алғыс айтады,
Жүзимин жыйнағанлар,
Мухаддес ҳәўлилеримде шарабын ишеди».

10Келиңлер, келиңлер, дәрўазалардан шығыңлар!

Қайтып киятырған халыққа жол таярлаңлар.

Бийик етип жол салыңлар!

Тасларды алып таслаңлар!

Халықлар ушын байрақ тигиңлер!+

11Жаратқан Ийе жердиң төрт тәрепине жәриялады:

«Қыз Сионға былай деп айтыңлар:

„Мине, Қутқарыўшың киятыр!

Оның сыйы жанында, инамы алдында!“»+

12Турғынларың «Жаратқан Ийе қутқарған мухаддес халық», деп аталады.

Өзиң «Қудай излеп тапқан, тәрк етилмеген қала», деп аталасаң.

63

Жаратқан Ийениң қүдирети

63^1– Эдомнан киятырған,

Қырмызы кийим кийип, Босрадан киятырған бул ким?

Сәнли кийимлер кийип,

Уллы күш пенен қәдем басқан бул ким?

– Әдиллик пенен сөйлейтуғын,

Қутқарыўға күшим жететуғын бул Менмен+.

2– Искенжеде жүзим сығып атырған адамдики киби,

Кийимиң не ушын қып-қызыл?

3– Мен жалғыз өзим искенжеде жүзим сықтым,
Жанымда халықлардан ҳеш бири болмады.
Мен оларды ашыў менен басқылап,
Ғәзеп пенен жеништим.
Олардың қаны кийимлериме шашырап,
Пүткил үсти-басымды ыласлады+.
4Мен халқымды қутқаратуғын жыл,

Душпанларынан өш алатуғын күним келди деп уйғардым+.

5Мен нәзер салдым, көмекши жоқ еди,

Сүйениш болатуғын ҳеш кимниң жоқлығына ҳайран қалдым.

Сонда Өз қолым Маған жеңис сыйлады,
Өз ғәзебим Мени қоллады+.
6Қәҳәрленип, халықларды аяққа бастым,
Ғәзебим менен оларды мәс қылып,
Қанын жерге төктим+.

Мийрим сорап дуўа етиў

7Жаратқан Ийениң сүйиспеншилигин,
Оның алғысқа ылайықлы ислерин,
Бизлерге көрсеткен барлық жақсылықларын,
Уллы сүйиспеншилиги ҳәм мийрим-шәпәәти менен,

Израил урпақларына көрсеткен уллы мийримин еске аламан.

8Жаратқан Ийе: «Ҳаслында, олар Мениң халқым,
Алдамайтуғын балаларым», – деп,
Олардың Қутқарыўшысы болды.
9Олар азап шеккенде, Ол қосылып қыйналды,
Оннан келген периште оларды азат етти.

Оларды Ол сүйиспеншилиги ҳәм мийрими менен қутқарды.

Әзелден оларды қолына көтерип келди+.

10Бирақ олар бас көтерип,

Оның Мухаддес Руўхын қапа қылды.

Кейин Ол олардың душпанына айланып,

Олар менен Өзи урысты+.

11Сонда Оның халқы әййемги күнлерин,

Оның қулы Муўсаның күнлерин еследи:

«Оларды Өз сүриўиниң шопанлары менен бирге,

Теңизден өткерген қайда?

Оларға Мухаддес Руўхын берген қайда+?

12Уллы қолын Муўсаның оң қолына берген,

Өзиниң атын мәңги даңққа еристириў ушын,

Олардың алдындағы суўды екиге айырған қайда+?

13Халқын теңиз түбинен алып өткен қайда?»

Қуў далада шапқылаған ат киби,

Сүрникпестен өткен еди олар.

14Отлы ойпатлыққа түсип атырған пада киби,

Олар Жаратқан Ийениң Руўхынан рәҳәтленди.

Өз атыңды даңққа еристириў ушын,

Өз халқыңды усылай жетеклеп жүрдиң.

15Жаратқан Ийе, көклерден қарап,

Өзиңниң мухаддес ҳәм даңқлы орныңнан нәзер сал!

Сениң қызғанышың ҳәм күшиң қайда?

Жанашырлығың ҳәм мийримиңди бизден жырақ туттың+.

16Сен бизлердиң Әкемизсең!
Ибрайым бизлерди тән алмаса да,
Израил бизлерди қабыл алмаса да,
Жаратқан Ийе, Сен бизлердиң Әкемизсең,
Әзелден атың «Әмеңгеримиз» болды+.

17Жаратқан Ийе, не ушын Сен бизлерди Өз жолыңнан узақластырып,

Өзиңнен қорқпаўымыз ушын, жүреклеримизди қаталластырдың?

Өз қулларың ҳақы,

Мийрасың болған урпақлар ҳақы изге қайта гөр!

18Сениң халқың аз ўақыт мухаддес орныңды ийелик етти,

Бирақ душпанларымыз Ибадатханаңды аяқ асты қылды.

19Бизлер Сен ҳеш қашан ҳүкимдарлық қылмаған,
Сениң атың менен аталмаған,
Халыққа уқсап қалдық+.

64

64^1Жаратқан Ийе, көклерди жарып, төменге түскениңде еди!

Алдыңда таўлар титиресер еди!+

2Атыңды душпанларға таныт.

Жалынның отынды жандырып, суўды қайнатқанындай,

Миллетлерди алдыңда қалтырат!

3Бизлер күтпеген таң қаларлық ислерди ислегениңде,

Жерге түстиң, алдыңда таўлар титиреди!

4Өзинен үмит еткенлер ушын,

Сондай ислерди ислеген жалғыз Қудай Сенсең.

Сеннен басқа қудайды әзелден қулақ та еситпеген, көз де көрмеген+.

5Туўры ислерди шадлық пенен ислеп,

Сениң жолларыңды ядында тутқанларды қарсы аласаң.

Бирақ бизлер гүна иследик, Сен ғәзеплендиң.

Бизлер әзелден гүнаға батқанбыз,

Енди қалай бизлер қутқарыла аламыз+?

6Ҳәммемиз ҳарам адамдай болдық,

Туўры ислеримиз де патасланған кийимге уқсайды.

Ҳәммемиз жапырақ киби солып атырмыз,

Гүналарымыз бизди самалдай ушырып әкетип баратыр+.

7Сениң атыңды айтып шақырған,

Саған өзин толық бағышлаған ҳеш ким жоқ.

Сонлықтан Сен бизлерден жүзиңди жасырып,

Бизлерди гүналарымыз ҳүкимине тапсырдың+.

8Сонда да, Жаратқан Ийе, Сен бизлердиң Әкемизсең!

Бизлер ылай, Сен – гүлалшымызсаң.

Ҳәммемиз Сениң қолыңнан шыққанбыз+.

9Жаратқан Ийе, бизге қатты ғәзепленбе,

Қылмысларымызды бәрқулла ядта сақлама.

Бизге нәзер сала гөр, жалбарынаман,

Ҳәммемиз Сениң халқыңбыз.

10Мухаддес қалаларың шөлге айланды,

Ҳәтте, Сион да шөлге айланды,

Ерусалим қаңырап босап қалды.

11Мухаддес ҳәм даңқлы Ибадатханамыз,

Ата-бабаларымыз Саған мақтаў айтқан орын,

Өртеп жиберилди.

Биз қәдирлеген нәрселер,

Ўайран болды+.

12Жаратқан Ийе, сонда да,

Өзиңди тутып тура бересең бе?

Үндемей, бизлерге шексиз азап бере бересең бе?

65

Ҳүким ҳәм қутқарыў

65^1«Мен сорамағанларға Өзимди аян еттим,
Излемегенлер Мени тапты,
Атымды айтып шақырмаған миллетке:
„Мен мындаман, Мен мындаман“, – дедим.
2Өз қәлеўлерине ерип,
Надурыс жолдан жүрген,
Қайсар бир халыққа,
Күни бойы қушағымды ашып турдым+.
3Ол халық бағларда бутларға қурбанлық берип,
Гербиштиң үстинде түтетки түтетип,
Жүзиме тик қарап турып,
Үзликсиз ғәзебимди келтиреди+.
4Олар қәбирлер арасында отырып,
Түнди сырлы жерлерде өткереди.
Шошқа гөшин жеп,
Қазанларында ҳарам гөш қайнатады+.
5Олар: „Ары тур, маған жақынлама,
Мен сен ушын жүдә мухаддеспен“, – дейди.
Олар мурныма ашшы түтиндей болып,
Күни бойы пысқып жанып турған отқа мегзейди.

6Мине, алдымда былай деп жазылған:

Мен үндемей қалмайман,

Исине жараса қайтараман, сөзсиз қайтараман+.

7Оларды өзлериниң ҳәм ата-бабаларының гүналары ушын жазалайман,

– дейди Жаратқан Ийе. –
Олар таўларда түтетки түтетти,
Төбешиклерде Мени ақыретледи.

Олардың ислеген ислерин өлшеп, есесин қайтараман».

8Жаратқан Ийе былай дейди:

«Жүзим солқымында еле шире бар гезде,

Биреў: „Оны заялама, берекет сонда ғой“, – дейди.

Мен де қулларым ҳақы солай ислеймен,
Ҳәммесин қырып тасламайман+.
9Мен Яқыптан жаңа әўлад,

Яҳудадан таўларымның мийрасхорларын өрбитемен.

Таңлағанларым оларды мийрас етип,
Қулларым сол жерде жасайды.
10Мени излеген халық ушын,
Шарон сүриўлерине жайлаў,

Ахор ойпатлығы малларына тынығатуғын орын болады+.

11Бирақ сизлер, Жаратқан Ийени тәрк еткенлер,
Мухаддес таўымды умытқанлар,
Табыс деген қудайға дастурхан жайғанлар,

Тәғдир деген бутқа толтырып шарап қуйып бергенлер,

12Мен сизлердиң тәғдириңизге қылышты жазаман.

Ҳәммеңиз қылыштан қырыласыз.

Себеби шақырғанымда, жуўап бермедиңиз,

Сөйлегенимде, қулақ салмадыңыз.

Мениң нәзеримде жаўыз болған ислерди ислеп,

Маған унамаған нәрселерди таңлап иследиңиз»+.

13Сол себепли Қудай Ийе былай дейди:

«Мине, қулларым жейди, сизлер аш қаласыз.

Мине, қулларым ишеди, сизлер шөллейсиз.

Мине, қулларым шадланады,

Сизлер болсаңыз шерменде боласыз+.

14Мине, қулларымның жүреги шадланып, қосық айтады,

Сизлер жүрек дәртинен дад салып,
Руўхый азап пенен пәрияд етесиз+.
15Мениң таңлап алғанларым ушын,
Атыңызды ғарғыс сыпатында қалдырасыз.
Қудай Ийе сизлерди өлимге ҳүким етип,
Өз қулларына басқа ат береди+.
16Елде пәтия берген ҳәр бир адам,
Ҳақыйқат Қудайының аты менен пәтия береди,
Елде ант ишкен ҳәр бир адам,
Ҳақыйқат Қудайы ҳақы ант ишеди.
Бурынғы қапашылық умытылып,
Қайтып көзиме түспейтуғын болады»+.

Жаңа аспан ҳәм жаңа жер

17«Мине, Мен жаңа аспан ҳәм жаңа жер жаратаман.

Бурынғылар енди ядқа алынбас, ойға да келмес+.

18Жаратқанларыма мәңгиге қуўанып, шадланың.

Өйткени Мен Ерусалимди шадлық ушын,

Халқын қуўанышқа толтырыў ушын жаратаман.

19Өзим де Ерусалим ушын қуўанып,

Халқым ушын шадланаман.

Енди ол жерде жылаған да, дад салған да сес еситилмес+.

20Енди онда нәрестелер қаза таппас,
Узақ өмир сүрмеген ғарры да болмас.
Жүз жаста өлген жас саналар,

Жүз жасқа жетпей өлген ғарғыс урған есапланар.

21Олар үйлер қурып, онда жасар,
Жүзимзарлар отырғызып, мийўесин жер+.
22Енди олар қурған үйде, басқалар жасамас,

Енди олар отырғызған нәлдиң мийўесин басқалар жемес.

Халқымның өмири тереклердиң өмириндей узақ болар,

Таңлап алғанларым өз мийнетиниң жемисинен ләззет алар+.

23Олар бийҳудаға мийнет етпес,
Апат ушын бала туўмас.
Олардың өзлери де, урпақлары да,
Жаратқан Ийе жарылқаған халық болар+.
24Мени шақырмастан-ақ, оларға жуўап беремен,
Айтпай атырып, еситемен+.
25Қасқыр ҳәм қозы бирге отлар,
Арыслан өгиз сыяқлы от жер,
Ал жылан ушын топырақ азық болар.
Мениң мухаддес таўымның барлық жеринде,
Ҳеш кимге зыян келтирилмес,
Ҳеш ким жоқ қылынбас»,
– дейди Жаратқан Ийе+.

66

Ҳүким ҳәм үмит

66^1Жаратқан Ийе былай дейди:

«Көклер – Мениң тахтым,

Жер – Мениң аяқ басарым!

Сонда Маған қандай үй қурмақшысыз?

Мениң дем алатуғын орным қай жерде болады+?

2Ҳәммеси Мениң қолым менен жаратылған,

Ҳәммеси Меники,

– дейди Жаратқан Ийе. –

Сонда да Мен кишипейилге, руўхый езилгенге,
Сөзимнен қалтырайтуғынға нәзер саламан+.
3Буғаны қурбанлыққа шалған адам,

Солай ислеп турып, адамды да қурбанлыққа береди,

Тоқлыны қурбанлыққа шалған адам,
Солай ислеп турып, ийттиң де мойнын үзеди,
Ғәлле садақасын берген адам,
Солай ислеп турып, шошқа қанын да усынады,
Хош ийисли түтетки түтеткен адам,
Солай ислеп турып, бутқа да сыйынады.
Олар өз жолларын өзлери таңлап алды,
Жексурын ислеринен ләззет алады+.
4Мен де олар ушын қатал жаза таңлайман,
Өзлери қорққан нәрсесин басына саламан.

Өйткени Мен шақырғанда, ҳеш ким жуўап бермеди,

Мен сөйлегенде, ҳеш ким тыңламады.

Олар Мениң нәзеримде жаўыз болған ислерди ислеп,

Маған ләззет бағышламайтуғын нәрселерди таңлап алды»+.

5Жаратқан Ийениң сөзинен қалтырайтуғынлар,
Оның сөзине қулақ салың:
«Сизлерди жек көретуғын,

Мениң атым себепли қуўдалайтуғын туўысқанларыңыз:

„Жаратқан Ийе уллылансын,

Биз де сизиң қуўанышыңызды көрейик!“, – дейди.

Бирақ олардың өзлери уятқа қалады».

6Мине, қаладан шаўқым еситиледи.

Ибадатханадан даўыс еситиледи.

Душпанларына исине ылайықлы жаза берип атырған,

Жаратқан Ийениң даўысы бул!

7Ҳаял толғатпай-ақ, босанып,

Қыйналмай-ақ, ул туўды+.

8Усындайды еситкен бар ма?

Усындайды көрген бар ма?

Ел бир күнде туўыла ма?

Миллет бир мәўритте дүньяға келе ме?

Бирақ Сион толғата баслағаннан-ақ,

Улларын туўып алады.

9Туўыў ўақтына дейин әкелип,

Туўдырмай қояман ба?

– дейди Жаратқан Ийе. –

Туўыўға күш берип болып,

Қурсақты бекитип қояман ба?

– дейди Қудайың.

10Ерусалим менен бирге шадланың,
Оны сүйгенлердиң ҳәммеси ол ушын қуўаның,
Ол ушын аза тутқанлар,
Оның менен бирге шадланып, қуўанышқа бөлениң.

11Оның жубаныш бериўши емшеклерин емип, тоясыз,

Қанып ишип, оның мол дәўлетинен ләззет аласыз.

12Жаратқан Ийе былай дейди:

«Мине, Мен Сионға абаданшылықты дәрьядай,

Миллетлердиң байлығын толып аққан сайдай етип ағызаман.

Ол сизлерди емизип, қолларына көтерип,

Аяғына шайқайды+.

13Ана баласын жубатқандай, Мен сизлерди жубатаман.

Сизлер Ерусалимде жубаныш табасыз»+.

14Буны көргенде, жүрегиңиз қуўанышқа толып,

Денеңиз майса шөп киби гүллеп өседи.

Жаратқан Ийениң қолы Өз қулларының үстинде екени аян болады,

Ал Оның ғәзеби болса, душпанларына жаўады.
15Қараң, Жаратқан Ийе от ишинде киятыр,
Оның саўаш арбалары қуйындай,
Күшли ғәзебин қәҳәр менен,
Ашыўын лаўлаған жалындай төгежақ+.
16Жаратқан Ийе пүткил адамзатты,
От ҳәм қылыш пенен ҳүким қылады.

Жаратқан Ийе тәрепинен өлтирилетуғынлар көп болады+.

17«Өзлерин пәклеп ҳәм тазалап, басшыларына ерип бутлардың бағларына киргенлер, шошқа, тышқан ҳәм сол сыяқлы ҳарам нәрселердиң гөшин жегенлер жоқ етиледи, – дейди Жаратқан Ийе+.

18Мен олардың ислерин де, нийетлерин де билемен.

Пүткил миллетлерди ҳәм барлық тиллерди бир жерге жыйнаў ушын Мен келемен. Олар келип, уллылығымды көреди+. 19Мен олардың арасында бир белги көрсетип, аман қалғанларының айырымларын миллетлерге хызмет етиўге жиберемен. Олар Таршишке, Пулға, садақшылардың ели болған Лудқа, Тубалға, Яўанға, Мен туўралы еситпеген ҳәм уллылығымды көрмеген алыстағы атаўларға барып, уллылығымды миллетлерге жәриялайды. 20Израил улларының ғәлле садақаларын ҳадал ыдысларда Жаратқан Ийениң Үйине алып келгени сыяқлы, олар да барлық миллетлер арасынан туўысқанларыңыздың ҳәммесин топлап, атларға, ҳәр қыйлы арбаларға, ғашырларға ҳәм түйелерге мингизип, – дейди Жаратқан Ийе, – Мениң мухаддес таўыма, Ерусалимге, Жаратқан Ийеге сый ретинде алып келеди+. 21Олардың айырымларын руўханий ҳәм айырымларын лебийли хызметкер етип тайынлайман, – дейди Жаратқан Ийе+.

22Мен жарататуғын жаңа аспан ҳәм жаңа жер алдымда қанша турса, – дейди Жаратқан Ийе, – сизлердиң нәсиллериңиз бенен атыңыз да сонша турады+. 23Жаңа айдан Жаңа айға, Шаббаттан Шаббатқа пүткил адамлар алдыма келип, Маған сыйынады, – дейди Жаратқан Ийе. 24Сыртқа шыққанда, Маған қарсы бас көтергенлердиң өли денелерин көреди. Олардың денелерин жеп атырған қуртлар өлмес, оларды жаққан от сөнбес. Пүткил адамзат олардан жеркенеди»+.

* 1:9 Жар 18:16–19:28.

* 5:10 Бир бат – шама менен 22 л.

* 5:10 Бир хомер – шама менен 220 л.

* 5:10 Бир эфа – шама менен 22 л.

* 5:12 Лира – бармақ пенен шертилетуғын тарлы саз әсбабы.

* 6:2 Серафлар – жалынлы аспан барлықлары.

* 7:2 Эфрайым – арқа патшалық, яғный Израил нәзерде тутылған.

* 7:3 Шеар-Яшуб – «тири қалғанлар қайтады» дегенди билдиреди.

* 7:14 Иммануел – «Қудай бизлер менен бирге» дегенди билдиреди.

* 7:23 Мың шекел – бир шекел шама менен 11 гр.

* 8:1 Маҳер-Шалал-Хаш-Баз – «асығыс тонап, тез олжалаў» дегенди билдиреди.

* 9:4 Бий 7:1-25.

* 10:26 Бий 7:22-25.

* 10:26 Шығ 14:26-28.

* 11:1 Ишай – Даўыт патшаның әкеси.

* 11:11 Шынар – бул ески Бабилонияның аты.

* 21:1 Теңиз жағасындағы шөл – Персия қолтығындағы Бабилонияның қубла бөлеги.

* 21:11 Дума – еврейше «жым-жыртлық» дегенди билдиреди, бирақ бул жерде жеке ат сыпатында қолланылып, арқа Арабия ямаса эдом халқын билдириўи мүмкин.

* 27:1 Лиўятан – теңизде жасайтуғын үлкен мақлуқ.

* 28:21 2Пат 5:17-21.

* 28:21 Ешу 10:7-14.

* 29:1 Ариел – мәниси анық емес. Бул атама бул жерде Ерусалимдеги Сион таўының титулын билдиреди.

* 30:7 Раҳаб – теңиз айдарҳасы. Бул жерде Мысырдың астарлы атамасы.

* 37:16 Керуб – қанатлы руўхый барлық.

* 43:17 Шығ 14:1-31.

* 44:2 Ешурун – Израил халқына берилген басқа атама болып, «Әдил» деген мәнисти билдиреди.

* 44:28 Кир – Ийш 41:2; 2Жлн 36:22 қараң.

* 48:14 Жаратқан Ийениң сүйиклиси – бул Кирди аңлатады.

* 48:21 Шығ 17:1-7.

* 51:9 Раҳаб – Бул ат бул жерде Мысырды билдиреди.

+ 1:1 Ҳош 1:1, Амо 1:1, Мих 1:1
+ 1:2 Нзм 32:1, Ерм 22:29
+ 1:3 Ерм 5:4, Ерм 8:7
+ 1:6 Заб 37:4, Лук 10:34
+ 1:7 Нзм 28:51
+ 1:9 Жар 19:24, Рим 9:29
+ 1:10 Жар 18:20, Ерм 23:14, Езк 16:46
+ 1:11 1Пат 15:22, Ҳкм 15:8, Ҳош 6:6
+ 1:12 Шығ 23:17, Шығ 34:23, Ўаз 4:17

+ 1:13 Ерм 6:20, Амо 5:21-22, Мал 1:10, Сан 28:1-15

+ 1:15 Ерм 4:31, Жоқ 1:17, 1Пат 8:18, Ҳкм 1:28, Ерм 11:11, Мих 3:4, Ҳкм 6:17, Ийш 59:3

+ 1:16 Заб 50:4, Ерм 4:14, Яқп 4:8

+ 1:17 Шығ 22:22, Ерм 21:12, Ерм 22:3, Мих 6:8, Зхр 7:9-10, Яқп 1:27

+ 1:18 Заб 50:9, Ийш 44:22
+ 1:19 Нзм 30:16
+ 1:20 Аюп 27:14
+ 1:21 Леб 17:7, Езк 16:15, Езк 23:3
+ 1:22 Ерм 6:30, Езк 22:19-20
+ 1:23 Мих 3:11, Мих 7:3, Ерм 5:28, Зхр 7:10
+ 1:24 Нзм 32:41, Ерм 46:10
+ 1:25 Езк 22:18, Зхр 13:9, Мал 3:2-3
+ 1:26 Зхр 8:3
+ 1:28 Заб 1:6
+ 1:29 Ийш 65:3, Ийш 66:17
+ 1:30 Ерм 8:13
+ 1:31 Ийш 66:24
• 2:1 Мих 4:1-3

+ 2:3 Ийш 56:7, Ийш 60:3, Ийш 66:20, Мал 1:11, Ийш 27:13, Ерм 31:6, Зхр 8:20-22

+ 2:4 Иол 3:10, Езк 39:9, Ҳош 2:18, Зхр 9:10
+ 2:5 Ийш 60:1, 1Юхн 1:7, Эфс 5:8
+ 2:7 Ийш 39:2, Нзм 17:16-17
+ 2:8 Ерм 2:28, Ийш 44:9-17
+ 2:10 Сеф 2:3, 2Сал 1:9
+ 2:11 Ийш 5:15-16
+ 2:13 Езк 27:6, Езк 31:3, Зхр 11:1-2
+ 2:16 Заб 47:8, Езк 27:25
+ 2:19 Аюп 9:6, Ийш 13:13, Хаг 2:6, Аян 6:15
+ 2:20 Ийш 30:22, Ийш 31:7
+ 2:22 Заб 145:3-4
+ 3:1 Леб 26:26, Езк 4:16
+ 3:5 Мих 7:3-6
+ 3:9 Жар 13:13, Жар 18:20
+ 3:10 Ҳкм 12:14, Ерм 22:15
+ 3:13 Заб 9:9, Заб 81:1, Ийш 2:4, Иол 3:12
+ 3:14 Ҳош 4:1, Мих 6:2, Амо 3:10
+ 3:15 Заб 93:5
+ 3:16 Ийш 32:9, Амо 6:1, Сеф 1:12
+ 3:18 Бий 8:21
+ 3:25 Ерм 14:2, Аюп 2:3
+ 4:2 Ерм 23:5, Ерм 33:15, Зхр 3:8, Зхр 6:12
+ 4:3 Обд 1:17
+ 4:4 Езк 36:25, Иол 3:21
+ 4:5 Шығ 13:21, Зхр 2:5
+ 4:6 Ийш 25:4

+ 5:1 Заб 79:9, Ерм 2:21, Ҳош 9:10, Мат 21:33, Юхн 15:1

+ 5:5 Ерм 5:10, Ерм 39:8
+ 5:6 Ийш 7:23-24, 3Пат 17:1
+ 5:7 Заб 79:9
+ 5:8 Мих 2:2
+ 5:11 Ҳкм 23:20-21
+ 5:12 Заб 27:5
+ 5:13 Ийш 1:3, Ҳош 4:6
+ 5:14 Заб 140:7
+ 5:15 Ийш 2:11, Ийш 2:17
+ 5:19 Ерм 17:15, Езк 12:22, 2Пет 3:4
+ 5:20 Аюп 17:12, Мал 2:17
+ 5:21 Ҳкм 3:7
+ 5:23 Шығ 23:7, Ҳкм 17:15, Ҳкм 24:24
+ 5:24 Ийш 47:14

+ 5:25 Ерм 4:24, Ийш 9:12, Ийш 9:17, Ийш 9:21, Ийш 10:4

+ 5:26 Нзм 28:49, Ийш 11:10, Ийш 11:12
+ 5:28 Ерм 4:13
+ 5:29 Ерм 2:15, Нах 2:11
+ 5:30 Ўаз 12:2, Ийш 8:22, Ерм 4:23, Жоқ 3:2

+ 6:1 2Жлн 26:23, 3Пат 22:19, Дан 7:9, Аян 4:2

+ 6:2 Езк 1:11, Аян 4:8

+ 6:3 Сан 14:21, Заб 71:19, Ийш 11:9, Хаб 2:14, Аян 4:8

+ 6:4 3Пат 8:10, Аян 15:8

+ 6:7 Ерм 1:9, Дан 10:16

+ 6:9 Нзм 29:4, Ерм 5:21, Мат 13:14-15, Мрк 4:12, Елш 28:26-27

+ 6:10 Ерм 5:21, Юхн 12:40

+ 6:13 Нзм 7:6

+ 7:1 4Пат 16:1, 4Пат 15:37, 4Пат 16:5, 2Жлн 28:5

+ 7:3 4Пат 18:17, Ийш 36:2
+ 7:7 Ийш 8:10
+ 7:14 Ийш 37:30, Ийш 38:7, Мат 1:23
+ 7:17 3Пат 12:16-17
+ 7:18 Ийш 5:26
+ 7:20 4Пат 18:13, Ийш 36:1
+ 7:24 Ийш 5:6, Ийш 32:13
+ 8:1 Нзм 27:8, Ийш 30:8, Хаб 2:2
+ 8:2 4Пат 16:10
+ 8:4 Ийш 7:8-9
+ 8:6 Ийш 7:1, Ийш 7:4
+ 8:7 Ийш 7:20
+ 8:8 Ийш 30:28, Дан 11:10
+ 8:10 Ийш 7:7
+ 8:12 1Пет 3:14
+ 8:14 Езк 11:16, Ийш 28:16, 1Пет 2:8

+ 8:16 Ийш 29:11, Дан 12:4, Аян 5:1, Аян 10:4, Аян 22:10

+ 8:17 Ийш 26:14
+ 8:18 Евр 2:13, Ийш 20:3
+ 8:19 Леб 19:31, Ийш 19:13, 1Пат 28:11-14
+ 8:20 Ийш 60:2
+ 8:21 Шығ 22:28
+ 8:22 Ийш 5:30, Нах 1:8
+ 9:1 4Пат 15:29, 2Жлн 16:4

+ 9:2 Ийш 42:6-7, Ийш 49:6, Мат 4:15-16, Лук 1:79

+ 9:3 Ийш 26:15
+ 9:4 Бий 7:19-25, Ийш 10:26
+ 9:5 Ийш 2:4, Езк 39:9, Ҳош 2:18, Мих 4:3
+ 9:6 Ийш 26:12, Мих 5:5

+ 9:7 Заб 88:4, Лук 1:32, 2Пат 7:13, 4Пат 19:31, Ийш 37:32

+ 9:11 Ийш 7:1, Ийш 8:6

+ 9:12 4Пат 16:6, 2Жлн 28:18, Ийш 5:25, Ийш 10:4

+ 9:13 Ерм 2:30
+ 9:14 Нзм 28:13, Ийш 19:15
+ 9:15 Мих 3:5
+ 9:17 Ийш 5:25
+ 9:19 Ийш 24:6
+ 9:20 Леб 26:26
+ 9:21 Ийш 5:25
+ 10:1 Ерм 8:8

+ 10:2 Шығ 22:31, Шығ 23:6, Амо 2:7, Аюп 22:9, Заб 93:6, Езк 22:7

+ 10:4 Ийш 5:25, Ийш 9:12
+ 10:5 Хаб 1:12
+ 10:6 Ийш 9:17
+ 10:7 Мих 4:12
+ 10:9 Амо 6:2

+ 10:11 4Пат 18:33-35, Ийш 36:18-20, Ийш 37:12

+ 10:12 4Пат 19:35-37, Ийш 37:36-38
+ 10:13 Нзм 32:27
+ 10:16 Заб 105:15
+ 10:17 Ийш 27:4, Ийш 33:12
+ 10:22 Жар 22:17
+ 10:23 Ийш 28:22, Рим 9:27-28
+ 10:24 4Пат 19:6, Ийш 37:6

+ 10:26 Бий 7:22, Бий 7:25, Ийш 9:4, Шығ 14:27-30

+ 10:27 Нах 1:13
+ 10:28 1Пат 14:2
+ 10:29 1Пат 13:23, 1Пат 7:17, 1Пат 11:4
+ 10:30 1Пат 25:44, Ешу 21:18, Ерм 1:1
+ 10:32 1Пат 21:1
+ 10:33 Ийш 10:18, Езк 31:3, Амо 2:9
+ 11:2 Ийш 42:1, Ийш 61:1, Мат 3:16

+ 11:4 Заб 71:2, Заб 71:4, Аюп 4:9, Заб 138:19, 2Сал 2:8, Аян 2:16

+ 11:6 Ийш 65:25

+ 11:9 Ийш 65:25, Сан 14:21, Заб 71:19, Хаб 2:14

+ 11:10 Нзм 28:49, Ийш 5:26, Ийш 49:22, Ийш 62:11, Аян 5:5, Аян 22:16, Рим 15:12

+ 11:11 Ҳош 11:11, Мих 7:12, Зхр 7:10

+ 11:12 Нзм 30:3, Ерм 32:37, Езк 11:17, Сеф 3:20

+ 11:13 2Пат 19:41-43, Ерм 3:18, Езк 37:16-17, Ҳош 1:11

+ 11:14 Ерм 49:28
+ 11:15 Ийш 7:20, Аян 16:12
+ 11:16 Шығ 14:29, Ийш 19:23
+ 12:1 Ийш 11:11
+ 12:2 Шығ 15:2, Заб 117:13
+ 12:4 1Жлн 16:8, Заб 104:1, Заб 8:2-3
+ 12:5 Шығ 15:1

+ 12:6 Сеф 3:14, Зхр 2:10, Зхр 9:9, Заб 45:6, Ҳош 11:9

+ 13:1 Ийш 21:1, Ийш 47:1, Ерм 50:1
+ 13:2 Ийш 5:6
+ 13:5 Ерм 50:24
+ 13:6 Езк 30:3, Иол 1:15, Обд 1:15, Сеф 1:7
+ 13:7 Езк 7:17

+ 13:8 Ийш 42:14, Ерм 4:31, Ерм 30:6, Мих 4:9-10

+ 13:9 Ийш 24:1

+ 13:10 Ийш 24:23, Езк 32:7-8, Иол 2:31, Мат 24:29, Аян 6:12

+ 13:11 Ийш 2:11

+ 13:12 Жар 10:29, 3Пат 9:28, 1Жлн 29:4, Аюп 22:24, Заб 44:8

+ 13:13 Аюп 9:6, Хаг 2:6

+ 13:14 Ерм 50:16

+ 13:16 4Пат 8:12, Заб 136:9, Нах 3:10, Жоқ 5:11, Зхр 14:2

+ 13:17 Ийш 21:12, Ерм 51:11, Ерм 51:28, Дан 5:31

+ 13:18 Ерм 50:29

+ 13:19 Жар 19:24, Нзм 29:23, Ерм 49:18, Сеф 2:9

+ 13:20 Ерм 51:37, Ерм 3:2

+ 13:21 Аюп 30:29, Ийш 34:13, Ерм 50:39, Мих 1:8

+ 14:1 Зхр 1:17, Езк 47:22, Эфс 2:12-14
+ 14:2 Ийш 49:22, Ийш 66:20
+ 14:4 Хаб 2:6
+ 14:8 Езк 31:16-17
+ 14:12 Аян 9:1, Аян 12:8-9
+ 14:13 Ерм 51:53
+ 14:14 Езк 28:2, 2Сал 2:4
+ 14:15 Аюп 20:6-7, Жоқ 2:1, Мат 11:23
+ 14:17 Ерм 50:33
+ 14:20 Заб 36:28
+ 14:23 Ийш 34:11

+ 14:25 Ийш 10:5, Ийш 37:36, Нах 3:7, Сеф 2:13, Ийш 10:27, Нах 1:13

+ 14:27 Аюп 9:13, Аюп 23:13, Дан 4:32
+ 14:28 4Пат 16:20
+ 14:32 Сеф 3:12

+ 15:1 Ийш 25:10, Ерм 48:1, Езк 25:8, Амо 2:1, Сеф 2:8, Сан 21:15, Нзм 2:9, Нзм 2:18, Нзм 2:29

+ 15:2 Сан 21:30, Сан 32:38, Езк 7:18
+ 15:4 Сан 32:37, Ерм 48:34
+ 15:5 Ерм 48:5
+ 16:1 4Пат 14:7
+ 16:2 Бий 11:18
+ 16:5 Ийш 32:1
+ 16:6 Ерм 48:29
+ 16:7 4Пат 3:25, Ерм 48:31-34
+ 16:8 Сан 21:32
+ 16:9 Сан 32:37, Ерм 48:34
+ 16:11 Ерм 4:19
+ 16:14 Ийш 21:16, Ийш 21:16, Ерм 48:13
+ 17:1 Ийш 7:8-9, Ерм 49:23, Амо 1:3, Зхр 9:1
+ 17:2 Нзм 28:26, Ерм 7:33
+ 17:5 2Пат 5:18
+ 17:6 Ийш 24:13, Мих 7:1
+ 17:8 Ийш 27:9, Мих 5:13
+ 17:9 Мих 5:11
+ 17:10 Нзм 32:18, Заб 105:21, Ерм 2:32
+ 17:12 Заб 64:8
+ 18:3 Ийш 5:26
+ 18:4 Заб 10:4

+ 19:1 Ерм 46:2, Езк 29:2, Иол 3:19, Заб 17:10, Заб 103:3, Шығ 12:12, Сан 33:4

+ 19:2 Бий 7:22
+ 19:3 Заб 32:10, Ийш 8:19
+ 19:4 Ерм 46:13, Езк 29:19
+ 19:5 Аюп 14:11
+ 19:6 Езк 30:12
+ 19:11 Сан 13:23, Заб 77:12, Заб 77:43
+ 19:12 3Пат 4:30
+ 19:13 Езк 30:13
+ 19:14 Ерм 48:26
+ 19:15 Ийш 9:14-15
+ 19:16 Ерм 50:37, Ерм 51:30, Нах 3:13
+ 19:18 Сеф 3:9
+ 19:19 Жар 28:18-19
+ 19:21 Юнс 1:16, Зхр 14:16-18
+ 19:22 Ерм 46:26, Езк 29:13
+ 19:23 Ийш 11:16
+ 19:24 Жар 12:2-3
+ 20:1 1Пат 5:1
+ 20:2 1Пат 19:24, Мих 1:8, Мих 1:11
+ 20:3 Ийш 8:18
+ 20:4 Нах 3:10

+ 21:1 Ийш 13:1, Ийш 47:1, Ерм 50:1, Ерм 51:42, Ерм 51:1

+ 21:2 Ийш 24:16, Ийш 33:1, Жар 14:1, Ерм 49:34, Езк 32:24, Дан 8:2, Ийш 13:17, Дан 5:31

+ 21:3 Ийш 13:8
+ 21:6 Ерм 6:17, Езк 3:17, Езк 33:2, Ҳош 9:8
+ 21:8 Хаб 2:1
+ 21:9 1Пат 5:4, Ерм 50:2, Ерм 51:8
+ 21:10 Ерм 51:33, Амо 1:3
+ 21:14 Жар 25:15, Аюп 6:19, Ерм 25:23
+ 21:16 Ийш 16:14
+ 22:2 Ийш 32:13, Жоқ 4:9
+ 22:4 Ерм 9:1, Мих 1:8
+ 22:6 Ийш 21:2, 4Пат 16:9, Амо 1:5, Амо 9:7
+ 22:9 2Пат 5:7
+ 22:12 Мих 1:16, 2Пат 3:31
+ 22:13 Ийш 56:12, 1Кор 15:32
+ 22:15 4Пат 18:18, Ийш 36:3, Ийш 37:2
+ 22:16 2Жлн 16:14
+ 22:20 4Пат 18:18, 4Пат 19:2
+ 22:22 Мат 16:18, Аян 3:7-8

+ 23:1 Ерм 47:4, Езк 26:2, Иол 3:4, Амо 1:9, Зхр 9:2, 3Пат 10:22, Юнс 1:3

+ 23:2 Жар 10:15, Ешу 19:28
+ 23:3 Езк 27:3-36
+ 23:11 Шығ 14:21
+ 23:13 Ийш 47:1
+ 23:15 Ерм 25:11, Ерм 25:22
+ 23:17 Аян 17:1-2
+ 24:1 Ийш 13:9
+ 24:2 Ҳош 4:9
+ 24:4 Ерм 4:28, Ҳош 4:3, Иол 1:10
+ 24:5 Сан 35:33
+ 24:6 Нзм 29:27, Зхр 5:3, Ийш 9:19
+ 24:7 Иол 1:10

+ 24:8 Ерм 7:34, Ерм 16:9, Езк 26:13, Ҳош 2:11

+ 24:11 Иол 1:12
+ 24:13 Ийш 17:6, Мих 7:1
+ 24:16 Ийш 21:2, Ийш 33:1
+ 24:17 Ерм 48:43-44, Жоқ 3:47
+ 24:18 Амо 5:19, Жар 7:11, Заб 17:8
+ 24:20 Аюп 12:25, Заб 106:27, Ийш 29:9
+ 24:23 Заб 92:1, Ийш 13:10
+ 25:1 Шығ 15:2
+ 25:2 Ерм 9:11
+ 25:4 Ийш 4:6, Иол 3:16
+ 25:6 Ийш 2:2-3
+ 25:8 1Кор 15:54-55, Аян 7:17, Аян 21:4
+ 25:9 Заб 9:15

+ 25:10 Ийш 15:1, Ерм 48:1, Езк 25:8, Амо 2:1, Сеф 2:8

+ 26:2 Заб 23:7, Заб 117:19-20
+ 26:4 Нзм 32:18, Ийш 17:10, Ийш 44:8
+ 26:7 Заб 36:23
+ 26:9 Заб 62:2, 1Жлн 16:14, Заб 104:7
+ 26:11 Мих 7:16, Заб 20:10, Евр 10:27
+ 26:12 Ийш 9:6, Мих 5:5
+ 26:13 Шығ 1:11, Бий 3:8
+ 26:14 Ўаз 9:5
+ 26:15 Ийш 9:3
+ 26:17 Ийш 13:8, Юхн 16:21
+ 26:19 Езк 37:12, Дан 12:2
+ 26:20 Ийш 2:10, Сеф 2:3
+ 26:21 Мих 1:3
+ 27:1 Нзм 32:41
+ 27:2 Ийш 5:7
+ 27:4 Ийш 27:4
+ 27:6 Ийш 37:31, Ҳош 14:6
+ 27:8 Шығ 15:8, Аюп 4:9, Ийш 11:4
+ 27:9 4Пат 18:4, Ийш 17:8
+ 27:10 Ийш 17:9, Мих 5:11
+ 27:11 Нзм 32:28

+ 27:13 Мат 24:31, 1Сал 4:16, Аян 11:15, Ийш 11:11, Мих 7:12

+ 28:2 Ийш 28:17, Езк 13:11, Езк 38:22
+ 28:6 3Пат 3:28
+ 28:7 Ҳош 4:11
+ 28:10 Ерм 6:10
+ 28:11 Нзм 28:49, Ийш 33:19, 1Кор 14:21
+ 28:13 Ийш 8:14-15
+ 28:14 Ҳкм 3:34, Ҳкм 21:24

+ 28:16 Заб 86:2, Заб 117:22, Зхр 3:9, Рим 9:33, Рим 10:11, 1Пет 2:6

+ 28:17 Ийш 28:2, Езк 38:22
+ 28:21 Ешу 10:10, 2Пат 5:20
+ 28:22 Ийш 10:23
+ 28:29 Ерм 32:19, Рим 11:33
+ 29:1 2Пат 5:9
+ 29:3 4Пат 25:1, Езк 4:2
+ 29:6 Шығ 19:16-18, 3Пат 19:11-12
+ 29:7 Аюп 20:8
+ 29:9 Ийш 24:20
+ 29:10 Рим 11:8

+ 29:11 Ийш 8:16, Дан 12:4, Аян 5:1, Аян 10:4, Аян 22:10

+ 29:13 Заб 77:36, Ерм 12:2, Мат 15:9, Мрк 7:7, Кол 2:22

+ 29:14 1Кор 1:19
+ 29:15 Езк 8:12, Езк 9:9
+ 29:16 Ийш 29:16, Ерм 18:6, Рим 9:20-24
+ 29:18 Ийш 32:2, Ийш 35:5
+ 29:19 Ийш 61:1
+ 29:21 Амо 5:10
+ 29:22 Ийш 51:2
+ 30:2 Ийш 31:1, Ийш 36:6, Ерм 2:18
+ 30:3 4Пат 18:21, Ийш 22:20
+ 30:4 Сан 13:23, Ийш 19:11
+ 30:5 Ерм 2:36
+ 30:7 Ийш 36:6, Ерм 46:17
+ 30:8 Нзм 27:8, Аюп 19:23, Ийш 8:1, Хаб 2:2

+ 30:10 Ерм 11:21, Амо 2:11, Мих 2:6, Езк 13:8-9

+ 30:13 Ҳкм 6:15
+ 30:14 Заб 2:9, Ўаз 12:6, Ерм 19:11
+ 30:17 Леб 26:8, 2Жлн 24:24
+ 30:18 2Пет 3:9
+ 30:22 Ийш 2:20, Ийш 31:7
+ 30:23 Заб 64:13-14
+ 30:25 Иол 3:18
+ 30:26 Ийш 60:19-20, Нзм 32:39, Аюп 5:18
+ 30:27 Нзм 4:24
+ 30:28 Ийш 8:8, Дан 11:10
+ 30:29 Ийш 26:4
+ 30:30 Ешу 10:11, Заб 17:13

+ 30:33 Езк 24:9, Аюп 4:9, Аюп 15:30, Заб 17:8, Езк 20:48

+ 31:1 Ийш 30:2, Ерм 2:18, Заб 19:8, Ҳкм 21:31

+ 31:3 Ерм 17:5
+ 31:4 Ҳош 11:10, Амо 3:8
+ 31:5 Нзм 32:11
+ 31:7 Ийш 2:20, Ийш 30:22
+ 31:8 Ийш 37:36
+ 31:9 Заб 20:10
+ 32:1 Заб 71:1, Ийш 16:5
+ 32:2 Ийш 4:6, Ийш 25:4
+ 32:3 Ийш 29:18, Ийш 35:5
+ 32:6 1Пат 25:11
+ 32:9 Ийш 3:16, Амо 6:1, Сеф 1:12
+ 32:13 Ийш 5:6, Ийш 7:24, Ийш 22:2
+ 32:15 Езк 39:29, Иол 2:28
+ 32:19 Ийш 28:2, Ийш 28:17
+ 33:1 Ийш 21:2, Ийш 24:16, Ерм 30:16
+ 33:4 Иол 2:9
+ 33:5 Ийш 2:17
+ 33:7 Ийш 36:22
+ 33:8 Леб 26:22
+ 33:9 Ерм 4:28, Ҳош 4:3, Иол 1:10, Нах 1:4
+ 33:10 Заб 67:2
+ 33:12 Ийш 10:17
+ 33:14 Евр 10:31
+ 33:15 Заб 14, Заб 23:3-4
+ 33:19 Нзм 28:49, Ийш 28:11
+ 34:1 Заб 48:1, Мих 1:2
+ 34:3 Иол 2:20

+ 34:4 Иол 2:10, Иол 3:15, Мат 24:29, Аян 6:13-14

+ 34:5 Нзм 32:41, Ерм 49:7-22, Езк 25:12-14, Езк 35, Амо 1:11-12, Обд 1:1-16, Мал 1:3-4

+ 34:6 Жар 36:33, 1Жлн 1:44, Ийш 63:1, Сеф 1:7, Езк 39:17

+ 34:7 Сан 23:22, Заб 21:13
+ 34:8 Ийш 61:2, Ийш 63:4
+ 34:9 Нзм 29:23

+ 34:10 Ийш 66:24, Ерм 17:27, Езк 20:48, Аян 14:11, Аян 19:3

+ 34:11 Ийш 14:23, Ийш 13:21-22, Сеф 2:14

+ 34:13 Ийш 32:13, Аюп 30:29, Ийш 13:21, Мих 1:8

+ 34:14 Аян 18:2
+ 34:15 Нзм 14:13
+ 35:2 Ийш 55:12, Ийш 40:5
+ 35:3 Аюп 4:3, Евр 12:12
+ 35:4 Нзм 32:35, Нзм 32:43, Заб 93:1

+ 35:5 Ийш 29:18, Ийш 32:2, Ийш 42:18, Мат 11:5

+ 35:6 Елш 3:8, Елш 14:10, Ийш 41:18, Ийш 49:10

+ 35:8 Ийш 40:3, Ийш 52:1
+ 35:10 Ийш 51:11, Ийш 60:20
• 36:1 4Пат 18:13-37, 2Жлн 32:1-19
+ 36:2 Ешу 15:39, Ийш 7:3
+ 36:3 Ийш 22:20, Ийш 22:15, Ийш 37:2
+ 36:6 Езк 29:6, Ийш 30:2
+ 36:7 4Пат 18:4, 2Жлн 31:1
+ 36:11 Эзр 4:7, Дан 2:4
+ 36:16 3Пат 4:25
+ 36:17 Нзм 8:7-10
+ 36:19 4Пат 17:24, Ийш 10:9
+ 36:20 Дан 3:15, 4Пат 19:12, Ийш 10:11
• 37:1 4Пат 19, 2Жлн 32:20-22
+ 37:2 Ийш 22:15, Ийш 36:3
+ 37:3 Ҳош 13:13
+ 37:4 2Пат 16:12
+ 37:6 Ийш 10:24
+ 37:8 Ешу 10:29-30
+ 37:12 Жар 11:31
+ 37:13 4Пат 18:33-34

+ 37:16 Шығ 25:22, Нзм 6:4, 3Пат 18:39, Нхм 9:6, Заб 85:10, Ийш 44:6

+ 37:17 Заб 30:3, Заб 70:2, 2Жлн 6:40, Дан 9:18

+ 37:19 Ерм 16:20, 2Жлн 32:19
+ 37:20 Заб 82:19
+ 37:24 Заб 19:8
+ 37:26 Ийш 45:7
+ 37:27 Заб 128:6
+ 37:28 Заб 138:2
+ 37:29 Езк 29:4, Езк 38:4, Амо 4:2, Хаб 1:15
+ 37:30 Ийш 7:11
+ 37:31 Ийш 27:6
+ 37:32 Ийш 9:7
+ 37:33 2Пат 20:15
+ 37:36 2Пат 24:16, 1Жлн 21:15, Нах 3:3
+ 37:37 Жар 10:11, Юнс 1:2
+ 37:38 Жар 8:4, Ерм 51:27, Эзр 4:2
• 38:1 4Пат 20:1-11, 2Жлн 32:24-26
+ 38:3 4Пат 18:3
+ 38:5 Заб 38:13
+ 38:6 Ийш 37:35
+ 38:8 Ешу 10:13
+ 38:11 Заб 26:13, Ийш 53:8, Езк 26:20
+ 38:12 Аюп 7:6
+ 38:13 Жоқ 3:4
+ 38:14 Езк 7:16, Нах 2:7, Заб 68:4
+ 38:17 Заб 15:10, Аюп 33:28, Мих 7:19
+ 38:18 Заб 6:6, Ўаз 9:10
+ 38:19 Нзм 4:9, Нзм 6:7, Заб 77:4
• 39:1 4Пат 20:12-19, 2Жлн 32:31
+ 39:2 2Жлн 32:27

+ 39:6 4Пат 24:13, 2Жлн 36:10, Ерм 20:5, Ерм 27:19-21, Мих 4:10

+ 39:7 4Пат 24:12, 4Пат 25:7, 2Жлн 33:11
+ 40:1 Ийш 49:13, Зхр 1:17
+ 40:2 Ҳош 2:14, Аюп 42:10, Ерм 16:18

+ 40:3 Ийш 35:8, Заб 67:5, Мат 3:3, Мрк 1:3, Лук 3:4-6, Юхн 1:23

+ 40:5 Ийш 35:2
+ 40:8 Заб 118:89, 1Пет 1:24-25, Яқп 1:11
+ 40:10 Ийш 62:11, Аян 22:12

+ 40:11 Заб 22:1, Ерм 31:10, Езк 34:15, Мих 5:4, Юхн 10:11

+ 40:12 Ҳкм 30:4
+ 40:13 Рим 11:34, 1Кор 2:16
+ 40:14 Аюп 21:22
+ 40:16 Заб 49:10
+ 40:17 Заб 61:10, Дан 4:32
+ 40:18 Ийш 46:5, Елш 17:29
+ 40:20 Ийш 44:9, Ийш 46:7, Ерм 10:3-5

+ 40:22 Сан 13:34, Аюп 9:8, Аюп 26:7, Заб 103:2, Ерм 10:12, Ерм 51:15

+ 40:23 Аюп 12:21, Заб 106:40
+ 40:26 Заб 146:4
+ 40:27 Ийш 49:14
+ 40:28 Заб 146:5
+ 40:29 2Кор 12:10
+ 40:31 Заб 102:5
+ 41:1 Ийш 43:9
+ 41:2 2Жлн 36:23
+ 41:4 Ийш 44:6, Ийш 48:12, Аян 1:17
+ 41:7 Ийш 40:19

+ 41:8 Ийш 42:19, Ийш 43:10, Ийш 44:1, Ерм 30:10, 2Жлн 20:7, Яқп 2:23

+ 41:14 Аюп 25:6, Заб 21:7
+ 41:18 Ийш 35:6
+ 41:19 Ийш 55:13
+ 41:24 Ерм 10:5, 1Кор 8:4
+ 41:25 Ийш 41:2, Ерм 1:15, Ерм 50:3
+ 41:26 Ийш 46:10, Ийш 48:14
+ 41:27 Ийш 40:9, Ийш 52:7

+ 42:1 Ийш 41:8, Ийш 43:10, Ийш 52:13, Ийш 53:11, Мат 3:17, Мат 17:5, Мрк 1:11, Лук 3:22, Ийш 11:2, Ийш 61:1, Мат 12:17-21

+ 42:5 Зхр 12:1

+ 42:6 Ийш 45:13, Ийш 42:6, Ийш 49:6, Лук 2:3, Лук 2:30-32, Елш 13:47

+ 42:7 Ийш 9:2, Ийш 35:5, Ийш 49:9, Ийш 61:1
+ 42:8 Ийш 48:11
+ 42:10 Заб 32:3
+ 42:11 Ийш 21:16
+ 42:13 Заб 77:65
+ 42:14 Ийш 13:8
+ 42:15 Ийш 50:2
+ 42:16 Ийш 40:4

+ 42:17 Заб 96:7, Ийш 45:16, Ийш 44:11, Ерм 10:14

+ 42:18 Ийш 35:5
+ 42:19 Ийш 41:8
+ 42:20 Ерм 6:10, Езк 12:2
+ 42:22 Ерм 50:33
+ 42:25 Ҳош 7:9
+ 43:1 Ийш 45:3
+ 43:2 Заб 65:12, Дан 3:25
+ 43:3 Заб 71:10, Ийш 45:14
+ 43:5 Ҳош 11:11, Мих 7:12, Зхр 8:7
+ 43:8 Ийш 42:18-19
+ 43:9 Ийш 41:1
+ 43:10 Ийш 41:8, Ерм 30:10
+ 43:11 Ийш 45:21, Ҳош 13:4
+ 43:13 Нзм 32:39, Аюп 10:7
+ 43:16 Шығ 14:21, Ийш 51:10

+ 43:19 Ийш 48:6, 2Кор 5:17, Аян 21:5, Ийш 35:6-8

+ 43:20 Шығ 17:1-7
+ 43:22 Мих 6:3
+ 43:24 Мал 2:17
+ 43:25 Заб 50:3, Ерм 31:34
+ 43:26 Ийш 1:18
+ 43:27 Жар 3:6, Ерм 5:31
+ 44:1 Ийш 41:8, Ерм 30:10
+ 44:3 Езк 39:29, Иол 2:28, Юхн 7:38

+ 44:6 Ийш 41:4, Ийш 48:12, Аян 1:8, Аян 1:17, Нзм 6:4, 3Пат 18:39, Нхм 9:6, Заб 85:10

+ 44:8 Нзм 32:18, Ийш 26:4
+ 44:9 Ийш 41:24, Ийш 41:29
+ 44:10 Ерм 10:3-5, Хаб 2:18
+ 44:11 Ийш 42:17, Ийш 45:16
+ 44:18 Ийш 45:20
+ 44:20 Ҳош 12:1
+ 44:21 Ийш 41:8
+ 44:22 Ийш 1:18
+ 44:23 Заб 95:11, Ийш 49:13, Ийш 48:20
+ 44:24 Аюп 37:18, Заб 135:5, Ийш 42:5
+ 44:25 1Кор 1:20, 1Кор 3:19
+ 44:26 2Жлн 36:22-23

+ 44:27 Ийш 11:15, Ийш 51:10, Ерм 50:38, Ерм 51:36

+ 44:28 2Жлн 36:22, Эзр 1:1, Ийш 45:1, Дан 6:28, Елш 13:22

+ 45:1 Нах 2:6
+ 45:2 Заб 106:16
+ 45:3 Ийш 43:1
+ 45:4 Ийш 41:8
+ 45:5 Нзм 4:35
+ 45:6 Шығ 15:11
+ 45:7 Жоқ 3:38, 4Пат 19:25, Ийш 37:26

+ 45:9 Ийш 29:16, Ерм 18:6, Рим 9:20-24, Аюп 9:32, Ўаз 6:10

+ 45:12 Ийш 44:24, Ерм 27:5

+ 45:13 Ийш 42:6, Ийш 44:28

+ 45:14 Заб 71:10, Ийш 43:3, Зхр 8:23, 1Кор 14:25

+ 45:16 Ийш 42:17, Ийш 44:11
+ 45:17 Ийш 54:4
+ 45:19 Ерм 29:13-14
+ 45:20 Ийш 44:17-18
+ 45:21 Ийш 43:11, Ҳош 13:4
+ 45:23 Рим 14:11, Фил 2:10-11
+ 46:1 Ерм 50:2, Ерм 51:44, 1Пат 5:3
+ 46:2 Ерм 48:7
+ 46:3 Нзм 1:31
+ 46:4 Заб 67:20
+ 46:5 Ийш 40:18, Елш 17:29
+ 46:6 Бий 17:4, Ийш 44:15
+ 46:7 Заб 113:15
+ 46:10 Ийш 41:26
+ 46:11 Ийш 41:2, Ерм 12:9
+ 46:13 Ийш 51:5, Ийш 56:1
+ 47:1 Амо 5:2, Ийш 13:1, Ийш 21:1, Ерм 50:1
+ 47:2 Бий 16:21
+ 47:3 Ерм 13:26, Нах 3:5
+ 47:6 Зхр 1:15
+ 47:7 Аян 18:7
+ 47:8 Сеф 2:15
+ 47:11 Заб 34:8
+ 47:14 Ийш 5:24, Нах 1:10, Мал 4:1
+ 48:1 Нхм 11:1, Ерм 7:4, Мих 1:5
+ 48:3 Ийш 41:26
+ 48:4 Шығ 32:9
+ 48:5 Ерм 44:17
+ 48:6 Ийш 43:19, Ерм 33:3

+ 48:10 Аюп 23:10, Заб 65:10, Ийш 1:25, Зхр 13:9, Мал 3:3

+ 48:11 Езк 20:9, Ийш 42:8

+ 48:12 Ийш 41:4, Ийш 44:6, Аян 1:8, Аян 1:17

+ 48:13 Аюп 9:8, Заб 103:2, Ийш 42:5, Ерм 10:12, Ерм 51:15, Зхр 12:1

+ 48:14 Ийш 41:26, Ийш 41:2, Ийш 46:10
+ 48:15 Ийш 45:1-3
+ 48:16 Ийш 61:1
+ 48:18 Заб 80:14, Лук 19:42
+ 48:19 Жар 22:17

+ 48:20 Ийш 52:11, Ерм 50:8, Зхр 2:6-7, Аян 18:4, Ийш 44:23

+ 48:21 Шығ 17:6, Сан 20:11

+ 49:1 Ерм 1:4-5, Гал 1:15-16, Мат 1:21, Лук 1:31

+ 49:2 Ийш 11:4

+ 49:3 Юхн 17:10

+ 49:6 Ийш 42:6, Ерм 1:5, Елш 13:47, Елш 26:23

+ 49:7 Заб 21:7, Ийш 53:3
+ 49:8 2Кор 6:2, Ийш 42:6
+ 49:9 Ийш 42:7, Ийш 61:1
+ 49:10 Аян 7:16-17, Ийш 35:6
+ 49:12 Ийш 43:5
+ 49:13 Заб 95:11, Ийш 44:23, Ийш 40:1
+ 49:14 Ийш 40:27
+ 49:15 Заб 26:10

+ 49:18 Ийш 60:4, Ерм 22:24, Езк 5:11, Езк 16:48, Сеф 2:9, Рим 14:11

+ 49:19 Ерм 31:27, Зхр 2:4
+ 49:20 Зхр 10:10
+ 49:22 Ийш 11:10, Ийш 14:2
+ 49:23 Заб 71:9, Мих 7:17, Заб 24:3
+ 49:24 Мрк 3:27
+ 49:25 Заб 34:1
+ 49:26 Аян 16:6
+ 50:1 Нзм 24:1, Ерм 3:8

+ 50:2 Ерм 35:17, Сан 11:23, Ийш 59:1, Шығ 14:21-22, Заб 103:7, Заб 105:2, Заб 106:33, Ийш 42:15

+ 50:3 Ерм 4:28, Аян 6:12, Аян 6:12

+ 50:4 Заб 39:7

+ 50:6 Ийш 53:6, Мат 26:67, Мрк 14:65, Мрк 15:19

+ 50:7 Ерм 1:18, Езк 3:9
+ 50:8 Рим 8:33, Аюп 13:19
+ 50:9 Аюп 13:28, Ийш 51:8
+ 51:2 Жар 12:2, Езк 33:24

+ 51:3 Ийш 40:1, Ийш 52:9, Жар 2:8, Езк 28:13, Езк 36:35

+ 51:4 Ийш 42:6, Ийш 49:6
+ 51:5 Ийш 46:13, Ийш 60:9
+ 51:6 Заб 101:26-27, Мрк 13:31

+ 51:7 Нзм 6:6, Заб 36:28, Ерм 31:33, Мат 10:28

+ 51:8 Ийш 50:9

+ 51:9 Аюп 9:13, Аюп 26:12, Заб 88:11, Ийш 30:7

+ 51:10 Шығ 14:21, Заб 105:9, Ийш 43:16-17

+ 51:11 Ийш 35:10

+ 51:12 Ийш 40:1, Ийш 66:13, Заб 55:5, Заб 117:6, Мат 10:28

+ 51:13 Ийш 40:12, Ийш 48:14

+ 51:15 Ерм 31:35

+ 51:17 Ийш 52:1, Заб 74:8, Ерм 25:15, Обд 1:16, Зхр 12:2, Аян 14:10

+ 51:19 Ерм 15:5, Нах 3:7

+ 51:22 Ерм 25:17, Нах 3:11

+ 52:1 Ийш 51:17, Нхм 11:1, Ийш 48:2, Мат 4:5, Мат 27:53, Ийш 35:8, Иол 3:17, Нах 1:15, Аян 21:27

+ 52:5 Рим 2:24
+ 52:7 Ийш 41:27, Нах 1:15, Рим 10:15
+ 52:9 Ийш 40:1, Ийш 51:3
+ 52:10 Заб 97:3, Лук 3:6
+ 52:11 Ийш 48:20, Зхр 2:7, Эзр 1:7-11
+ 52:12 Ийш 58:8, Мих 2:13
+ 52:13 Ийш 42:1
+ 52:15 Ийш 49:23, Рим 15:21, 1Кор 2:9
+ 53:1 Юхн 12:38, Рим 10:16
+ 53:2 Ийш 11:1
+ 53:3 Ийш 49:7
+ 53:4 Мат 8:17
+ 53:5 1Пет 2:24-25
+ 53:6 Заб 118:176, Ерм 50:6
+ 53:7 Ерм 11:19, Ийш 37:14, Елш 8:32-33

+ 53:8 Заб 26:13, Ийш 38:11, Езк 26:20, Езк 32:23

+ 53:9 1Пет 2:22, Мрк 15:46
+ 53:11 Ийш 42:1, Ийш 52:13, Рим 5:16
+ 54:1 1Пат 2:5, Гал 4:27
+ 54:4 Ийш 45:17, Сеф 3:11
+ 54:5 Ерм 3:14, Ҳош 2:7
+ 54:6 Ийш 62:4
+ 54:7 Ерм 51:5
+ 54:8 Заб 88:29-30, Ийш 55:3
+ 54:9 Жар 8:21, Жар 9:11

+ 54:10 Сан 25:12-13, Езк 34:25, Езк 37:26, Ҳош 2:18

+ 54:13 Ерм 31:33-34, Юхн 6:45, 1Кор 2:13, 1Сал 4:9

+ 54:17 Заб 4:2
+ 55:1 Ийш 44:3, Юхн 7:37
+ 55:2 Юхн 6:27

+ 55:3 Ийш 61:8, Ерм 32:40, Езк 16:60, Заб 88:29-30, Ийш 54:6, Елш 13:34

+ 55:5 2Пат 22:44

+ 55:6 1Жлн 28:9, 2Жлн 15:2, Ерм 29:13, Амо 5:4, Амо 5:6, Сеф 2:3

+ 55:9 Заб 102:11
+ 55:11 Нзм 32:2, Езк 12:25
+ 55:12 Заб 97:8, Ийш 35:2
+ 55:13 Ийш 41:19
+ 56:1 Ийш 46:13, Ийш 51:5
+ 56:2 Шығ 20:8

+ 56:3 Шығ 12:38, Нзм 23:8, Эст 9:27, Ийш 14:1, Зхр 2:11

+ 56:7 Ийш 2:2-3, Ийш 60:3, Ийш 66:20, Мал 1:11, Мат 21:13, Мрк 11:17, Лук 19:46

+ 56:8 Ийш 11:12, Юхн 10:16
+ 56:9 Ерм 12:9, Езк 39:17, Аян 19:17-18
+ 56:10 Ерм 6:17
+ 56:11 Езк 34:2
+ 56:12 Ҳкм 23:35, Ийш 22:13
+ 57:2 Дан 12:13
+ 57:3 Мрк 8:38
+ 57:5 Езк 16:20-21
+ 57:8 Езк 16:25, Езк 23:17
+ 57:11 Заб 49:21
+ 57:13 Ерм 11:12
+ 57:15 4Пат 22:19, 2Жлн 34:27
+ 57:16 Заб 102:9
+ 57:17 Ерм 6:13
+ 57:18 Ерм 3:22, Ийш 40:1
+ 57:19 Рим 2:10, Эфс 2:17
+ 57:21 Ийш 48:22
+ 58:1 Мих 1:5, Мих 3:8
+ 58:3 Леб 16:29, Сан 29:7, Мал 3:14
+ 58:5 Леб 16:29, Зхр 7:5, Мат 6:16
+ 58:6 Лук 4:18, Заб 81:4, Ҳкм 24:11
+ 58:7 Мат 25:35, Лук 3:11, Яқп 2:15-16
+ 58:8 Заб 36:6, Заб 84:14, Ийш 52:12
+ 58:11 Ерм 31:12, Юхн 7:38
+ 58:12 Аюп 3:14, Ийш 61:4
+ 58:13 Нхм 13:15-21
+ 58:14 Аюп 22:26, Заб 36:4, Нзм 32:13
+ 59:1 Сан 11:23, Ийш 50:2
+ 59:2 Ҳош 5:4, Заб 65:18, Ҳкм 15:8, Ҳкм 28:9
+ 59:3 Ийш 1:15, Ҳкм 6:17
+ 59:4 Аюп 15:35, Заб 7:15, Яқп 1:15
+ 59:6 Аюп 8:14

+ 59:7 Ҳкм 1:16, Ҳкм 6:18, Ийш 59:7, Рим 3:15-17

+ 59:10 Нзм 28:29, Аюп 5:14, Сеф 1:17

+ 59:11 Езк 7:16, Нах 2:7

+ 59:16 Ерм 5:1, Езк 22:30, Заб 97:1, Ийш 63:5

+ 59:17 Эфс 6:14, Эфс 6:17, 1Сал 5:8
+ 59:18 Нзм 7:10, Ерм 51:56
+ 59:20 Рим 11:26-27
+ 59:21 Ерм 31:31
+ 60:1 Заб 101:17, Мал 4:2, 1Юхн 1:7
+ 60:2 Аюп 37:19

+ 60:3 Ийш 2:2-3, Ийш 56:7, Ийш 66:20, Мал 1:11, Аюп 11:17, Аюп 22:28, Ҳкм 4:18, Дан 12:3, Аян 21:24

+ 60:4 Ийш 49:18, Ийш 66:20
+ 60:5 Ийш 61:6
+ 60:6 3Пат 10:1, 2Жлн 9:1, Мат 2:11

+ 60:7 Заб 119:5, Қсқ 1:4, Ийш 21:16, Жар 25:13

+ 60:8 Ҳош 11:11

+ 60:9 Ийш 51:5, 3Пат 10:22, Ийш 23:1, Юнс 1:3

+ 60:10 Зхр 6:15
+ 60:11 Аян 21:25
+ 60:12 Зхр 14:17-19
+ 60:14 Ийш 49:23, Езк 48:35
+ 60:16 Ийш 66:12, Жар 49:24
+ 60:18 Ийш 11:9
+ 60:19 Ийш 30:26, Аян 21:23, Аян 22:5

+ 60:20 Заб 26:1, Ийш 35:10, Ийш 65:19, Аян 21:4

+ 60:21 Заб 36:9, Езк 37:25, Мат 15:13

+ 61:1 Ийш 11:2, Лук 4:18-19, Лук 7:22, Ийш 29:19, Леб 25:8-15, Ийш 42:7, Ийш 49:9

+ 61:2 Леб 25:10, Ийш 34:8, Ийш 63:4, Мат 5:4
+ 61:3 Мат 15:13
+ 61:4 Аюп 3:14, Ийш 58:12, Амо 9:14
+ 61:6 Шығ 19:6, 1Пет 2:9, Ийш 60:5
+ 61:7 Аюп 42:10, Ийш 40:2, Зхр 9:12

+ 61:8 Заб 10:7, Ийш 55:3, Ерм 32:40, Езк 16:60

+ 61:9 Ийш 65:23
+ 61:10 Зхр 3:4, Ерм 2:32, Аян 21:2
+ 62:2 Аян 2:17, Аян 3:12
+ 62:3 Зхр 9:16
+ 62:4 Ийш 54:6, Ҳош 1:10, Ҳош 2:23
+ 62:5 Ерм 32:41, Сеф 3:17
+ 62:8 Нзм 28:33, Ерм 5:17
+ 62:10 Ийш 11:10, Ийш 49:22
+ 62:11 Ийш 40:10, Аян 22:12
+ 63:1 Жар 36:33, 1Жлн 1:44, Ийш 34:6
+ 63:3 Иол 3:13, Аян 19:15
+ 63:4 Ийш 34:8, Ийш 61:2
+ 63:5 Ийш 59:16
+ 63:6 Ийш 51:22
+ 63:9 Бий 10:16, Шығ 14:9, Шығ 23:20
+ 63:10 Заб 77:40, Елш 7:51, Эфс 4:30
+ 63:11 Шығ 12:50-51, Заб 76:21, Ҳош 12:13
+ 63:12 Шығ 14:21

+ 63:15 Жар 11:5, Нзм 26:15, Заб 13:2, Заб 32:14

+ 63:16 Нзм 32:6, Ийш 64:8, Юхн 8:41
+ 63:19 Ерм 14:8
+ 64:1 2Пат 22:10, Заб 17:10, Заб 143:5
+ 64:4 1Кор 2:9
+ 64:5 Елш 10:35
+ 64:6 Заб 1:4, Заб 89:6
+ 64:7 Ийш 43:22, Ҳош 7:7

+ 64:8 Нзм 32:6, Ийш 63:16, Юхн 8:41, Аюп 10:9, Аюп 33:6, Ийш 45:9, Ерм 18:6, Рим 9:20-24

+ 64:11 4Пат 25:9, Хаг 1:9, Хаг 2:3
+ 65:2 Рим 10:20
+ 65:3 Ийш 1:29, Ийш 66:17
+ 65:4 Леб 11:7
+ 65:6 Заб 149:9, Шығ 20:5
+ 65:8 Жар 18:26, Мрк 13:20
+ 65:10 Ийш 33:9, Ийш 35:2, Ешу 7:24, Сеф 2:6
+ 65:12 Ҳкм 1:24, Ийш 66:4, Ерм 7:13
+ 65:13 Ийш 55:1, Лук 6:25
+ 65:14 Лук 6:25

+ 65:15 Ерм 29:22, Ийш 62:2, Аян 2:17, Аян 3:12

+ 65:16 Ерм 4:2

+ 65:17 Ийш 66:22, 2Пет 3:13, Аян 21:1, 1Кор 2:9

+ 65:19 Ийш 35:10, Ийш 60:20, Аян 21:4
+ 65:21 Ерм 31:5, Езк 28:26
+ 65:22 Заб 21:13
+ 65:23 Нзм 28:41, Заб 113:22, Ийш 61:9
+ 65:24 Дан 9:21
+ 65:25 Ийш 11:6, Жар 3:14, Ийш 11:9

+ 66:1 Езк 43:7, Мат 5:35, 3Пат 8:27, 2Жлн 2:6, Елш 7:49-50

+ 66:2 Эзр 9:4

+ 66:3 Ийш 1:11

+ 66:4 Аюп 3:25, Ҳкм 10:24, Ҳкм 1:24, Ийш 65:12, Ерм 7:13

+ 66:7 Ийш 13:8, Аян 12:5
+ 66:12 Ийш 60:16
+ 66:13 Ийш 40:1, Ийш 51:12

+ 66:15 2Пет 3:7, 2Сал 1:8, Заб 67:18, Хаб 3:8

+ 66:16 Нзм 32:41, Ерм 25:33

+ 66:17 Ийш 1:29, Ийш 65:3, Леб 11:7, Леб 11:29

+ 66:18 Ийш 2:2, Зхр 14:16

+ 66:20 Ийш 14:2, Ийш 49:22, Ийш 60:4, Ийш 2:2-3, Ийш 56:7, Ийш 60:3, Мал 1:11

+ 66:21 Шығ 19:6, Ийш 61:6
+ 66:22 Ийш 65:17
+ 66:24 Ийш 1:31, Мат 18:9, Мрк 9:47

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=KRK

Қосымша материаллар

Қосымша материаллар

1. Сөзлик

2. Ески Келисимдеги өлшем бирликлер

3. Сүўретлер

4. Диаграмма бойынша көрсетилген Израил халқының тарийхы

5. Израил халқының календары

6. Мухаддес Китап қолжазбаларының фото сүўретлери

7. Карталар

Сөзлик

Сөзлик

1. А

2. Ә

3. Б

4. Г

5. Д

6. Е

7. Ж

8. З

9. И

10. К

11. Қ

12. Л

13. М

14. О

15. Ө

16. П

17. Р

18. С

19. Т

20. У

21. Ф

22. Х

23. Ҳ

24. Ш

25. Э

26. Я

Адам Улы – «Хош Хабар» китапларында Ийса Масийх Өзине ислеткен атақ. Ийса жасаған дәўирде яҳудийлер бул атақ астында дүньяға ҳүким ҳәм қутқарылыў алып келетуғын Қудайдың ўәкилин түсинген. Даниел пайғамбарға берилген аянда инсан сүлдериндеги бул зат туўрысында пайғамбаршылық қылынған (Дан 7:13-14; Мат 13:37; Мрк 2:10; 8:31; 10:45; Лук 7:34; 9:58; 17:22-30; Аян 1:13).

амалек халқы, амалеклер – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Амалек халқы көшпели халық болып, әсиресе Өли теңиздиң қубла ҳәм шығыс тәреплеринде жасаған. Израил халқы Мысырдан шығып киятырғанда, амалек халқы оларға ҳүжим қылған еди. Соннан баслап амалек халқы Израил халқының душпаны болып қалды (Шығ 17:8-16; Нзм 25:17-19; 1Пат 15:2; 30:1).

аммон халқы, аммонлар – Бул халық Ибрайымның иниси Луттың әўладынан еди. Аммон халқы қудай Молохқа табынған. Олар Иордан дәрьясының шығысында жасаған. Аммон халқы Израил халқының душпаны болып, филист халқы менен келисим дүзген. Аммон елиниң пайтахты сол дәўирде Рабба қаласы еди. Ал ҳәзир Амман қаласы болып, ол Иордания мәмлекетиниң пайтахты (Жар 19:38; Сан 21:21-25; 1Пат 11:1-2; 2Пат 12:26).

амор халқы, аморлар – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын амор халқы Қанан жеринде жасаған ҳәм сол жерде жасаған халықлардан сан жағынан көбирек ҳәм күшлирек болған. Сол ўақытта Қанан жеринде жасаған халықлардың ҳәммеси «амор халқы» деп те аталған (Жар 15:16; Ешу 24:15; Бий 6:10; 3Пат 21:26).

анақ халқы, анақлар – Анақтың әўладлары, Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Бул халықтың адамлары жүдә бәлент бойлы, күшли болған деп айтылады (Сан 13:33-34; Нзм 2:10-11, 20-21).

Арам – Бул атама Ески Келисимде арамейше сөйлесетуғын халықлар жасайтуғын бир неше аймаққа қолланылған. Бул аймақлардың бири Евфрат дәрьясының бойында, ҳәзирги Сирия мәмлекетиниң арқа тәрепинде ҳәм ҳәзирги Туркияның қубла-шығысында еди. Ибрайым бир қанша ўақыт даўамында сол аймақта жасаған, оның ағайинлериниң базылары сол жерде жасап қалған. Евфрат дәрьясынан батыс ҳәм қублаға созылған, Қанан аймағына жақын болған жерлерге де Арам аты қолланылып, Дамаск қаласы усы жерлердиң орайы болып есапланған. Бул аймақлардың ҳәммеси Александр Македонский тәрепинен басып алынғаннан соң Сирия аты менен танылған (Жар 22:20-22; 25:20; 28:5; 3Пат 20:1; 4Пат 8:28-29).

арфа – Тарлы саз әсбап (1Пат 10:5; 3Пат 10:12; 1Жлн 13:8; 2Жлн 5:12; Нхм 12:27; Заб 56:9; 70:22; 80:3).

Аспан Патшалығы – Инсанлардың өмиринде Қудайдың ҳүкимдарлығына ҳәм ҳәр бир жаратылған жанзаттың ақыретте жаңаланыўына силтеме береди. Бул сөз тек ғана Матта китабында болып, «Қудайдың Патшалығы» мәнисин береди. Толық мағлыўматқа ийе болыў ушын ҚУДАЙДЫҢ ПАТШАЛЫҒЫ сөзине қараң (Мат 4:17; 5:3-10; 13-бап; 20:1-16; 22:1-14).

Ассирия – Әййемги қүдиретли патшалық. Оның пайтахты Ниневия, ҳәзирги Ирактың арқа тәрепинде жайласқан еди. Б. э. ш. 722-жылы ассириялылар Израилды, яғный арқа патшалықты басып алды. Олар Израил халқының көпшилик бөлегин тутқын етип алып кетти. Ассирия патшасы басқа халықларды Израил елине мәжбүрлеп көширди. Б. э. ш. 612-жылы аўқамлас болған душпан ләшкерлери Бабилония ҳәм Мидия басшылығында Ниневияны ўайран қылды. Көп узамай Ассирия патшалығы өз ғәрезсизлигин жойтты (4Пат 17:1-6, 24; 18:9-37; 2Жлн 32:1-21).

атанақ ағаш – Рим империясында өлим жазасының бир түри болып, жазаға тартылған адамды атанақ ағашқа шегелейтуғын еди. Узын бақанға бир ағашты кесесине шегелеп ямаса жип пенен байлап атанақ ағаш соғылған. Атанақ ағашқа шегелеў жүдә қорқынышлы ҳәм шермендели жаза есапланған. Тек ғана адам өлтириўшилер, жаўыз жынаятшылар ҳәм Рим империясының душпанлары усындай жазаға тартылатуғын еди. Жынаятшы ашық орында аламанның көз алдында жалаңаш түрде жазаланатуғын еди. Буннан мақсет жынаятшыны шерменде қылыў ҳәм жынаятлардың алдын алыў еди. Яҳудийлер ағашқа шегеленген адамды Қудай нәлетлеген деп есаплайтуғын еди. Жаңа Келисимде базыда «ағаш» дегенде «атанақ ағаш» нәзерде тутылған (Нзм 21:22-23; Мат 27-бап; Мрк 15-бап, Юхн 19-бап; Елш 5:30; 1Пет 2:24; Гал 3:13).

Ашера (кийели ағаш) – Қанандағы халықлардың сыйынған қудайы. Ол мол өнимдарлық қудайы болып, ҳаял көринисинде сәўлеленген. Ашера базыда кийели ағаш сыпатында болған. Оның еркек жубайы Баал еди (Шығ 34:13; Нзм 16:21; Бий 6:25; 4Пат 17:10; 21:7).

Аштарта – Қанандағы халықлардың табынған қудайы. Ол өнимдарлық, саўаш ҳәм муҳаббат қудайы болып, ҳаял көринисинде сәўлеленген (Бий 2:13; 10:6; 1Пат 31:10; 3Пат 11:5, 33).

Ашытқысыз нан байрамы – Бул байрам еврей календарының биринши айы – абиб айының 15-21-күнлеринде жети күн даўамында белгиленген (абиб айы нисан айы деп те аталады). Ҳәзирги календарь бойынша бул ай марттың ортасынан басланады. Израил халқы сол жети күн даўамында Қудайдың оларды Мысырдан алып шыққанын еслеген. Бул байрам Қутқарылыў байрамынан соң бир күннен кейин басланып, бир ҳәпте даўам еткен. Соның ушын, Жаңа Келисимниң базы жерлеринде Қутқарылыў байрамы менен Ашытқысыз нан байрамы «Қутқарылыў байрамы» деп аталған (Шығ 12:15-20; 13:3-10; 23:15; 34:18; Леб 23:6-8; Сан 28:17-25; Нзм 16:3-4, 8).

Әке – Ески Келисимниң базы бөлимлеринде Қудай Израил халқының Әкеси деп сүўретленген. Жаңа Келисимде болса Қудайдың Өз халқының Әкеси екенлиги ҳаққындағы түсиник және де ашық айтылған. Ийса Масийх Қудайды Әке деп шақырған. Ийса Өзин Қудайдың жалғыз улы екенин, Әкеси Қудай тәрепинен бул дүньяға жиберилгенин ҳәм Оның менен жақын мүнәсибетте екенин тастыйықлаған. Сондай-ақ, Ийса Өз шәкиртлерине де Қудайды аспандағы ҳақыйқый Әке деп билиўди үйреткен. Ийсаға исенип, Оған ергенлер Қудай менен жақын мүнәсибет орнатып, Қудайдың толық сүйиспеншилигине ийе болады. Қудай мийирман әкедей оларға ғамхорлық қылады (Шығ 4:22; Нзм 32:6; Ийш 63:16; Мал 1:6; 2:10; Мат 6:8-9; Юхн 1:14, 18; 14:6; Рим 8:15; Гал 4:6).

әмеңгер – Бул сөз қыйын жағдайда қалған ағайинине жәрдем беретуғын адамға айтылған. Муўсаның нызамы бойынша, биреўдиң жақын ағайинлериниң бири кәмбағал жағдайда қалып, қуллыққа сатылғанда, ол ағайини ушын төлем төлеп, оны қуллықтан азат етиўи керек. Сондай-ақ, ағайининиң бири меншик жерин сатып, жеринен айырылғанда, ол ағайининиң жерин қайтарып алып бериўи тийис. Және де, оған айыпсыз өлтирилген ағайининиң өшин алып бериў ўазыйпасы да жүкленген (Леб 25:25-26, 47-49; Рут 3:12; 4:4, 6). Сондай-ақ, қуллықта болған Израилды азат еткен Қудайға да Әмеңгер деп айтылады (Ийш 41:14; 47:4).

Баал – Қанандағы халықлардың табынған ҳасылдарлық қудайы болып, еркек көринисинде сәўлеленген. Оның ҳаял жубайы Ашера болған. Қананлылар ең күшли қудай – Баал, деп исенген. Баал сөзи – хожайын, деген мәнини билдирип, базыда еркеклердиң атына қосып қолланылған. Айырым жағдайларда қала ямаса жай атамаларына да қосылған. Баал сөзи қосып аталған сол жерлерде Баалға арналған кийели тас болған ямаса Баалға айрықша усыл менен табынған болыўы мүмкин (Бий 6:25, 28; 3Пат 16:32; 4Пат 1:2; 10:26-28).

Бабилония, Бабилон – Бабилония әййемги қүдиретли патшалық. Оның пайтахты Бабилон ҳәзирги Ирактың қубла тәрепинде жайласқан еди. Б. э. ш. 586-жылы Бабилония ләшкери Яҳуданы, яғный қубла патшалықты басып алған ҳәм көп адамларды Бабилонияға сүргин қылып алып кеткен еди. Кейин Бабилония ели Персия империясы ҳүкимдарлығының қол астында болғанда, базы яҳудийлер Яҳуда елине қайтып келген. Қалған яҳудийлер болса Бабилонияда жасап қала берген. Бабилон қаласы көп жыллар даўамында яҳудийлердиң диний тәлим орайы болған еди (4Пат 24:1, 7, 17; 25:1-12; Дан 1:1-6; 5:30-31; Эзр 1:11).

Башан – Төбешик ҳәм тоғай менен қапланған тегисликлерден ибарат ел. Бул үлке Киннерет, яғный Галила көлиниң ҳәм Иордан дәрьясының шығыс тәрепинде жайласқан. Башан Гилад елиниң арқа тәрепинде жайласқан болып, семиз ири ҳәм майда маллары менен және де, сапалы дәнлери менен даңқ таратқан еди (Сан 32:33; Нзм 3:11, 13; 4Пат 10:33; Ерм 50:19).

Галила үлкеси – Галила көлиниң ҳәм Иордан дәрьясының батыс тәрепинде, Самария үлкесиниң арқасында жайласқан таўлы жер. Әййемги Палестина сыяқлы Галила да б. э. ш. 63-жылы Рим империясы тәрепинен басып алынған. Көп әсирлер даўамында бул үлке жат халықлар ҳүкимдарлығы астында болғанлықтан, үлке турғынларының арасында көплеген яҳудий емес халықлар жасаған. Соның ушын, басқа яҳудийлер галилалыларға пәс нәзер менен қарайтуғын болған. Ийсаның балалық ҳәм өспиримлик дәўири Галиладағы Насыра қаласында өткен. Ийса Өз хызметин көбинесе сол Галилада алып барған (Ийш 9:1-2; Мат 4:12-16).

Гилад – Иордан дәрьясының шығыс тәрепиндеги үлке. Гиладтың қубла тәрепинде Моаб ели, арқа тәрепинде болса Башан деген жер жайласқан еди (Нзм 3:10; Ешу 17:5; 2Пат 17:24-26; 3Пат 22:3; Ерм 8:22; 46:11).

гиргаш халқы – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Гиргаш халқы Қанан елиниң қайсы жеринде жасағаны анық емес (Жар 15:21; 1Жлн 1:14).

гүна – Қудайдың буйрықларын бузыў, жаман ис қылыў ямаса жақсылық қылыўдан бас тартыў дегени. Мухаддес Китап бойынша, гүна түсиниги тек ғана адамның ис-ҳәрекетлерин емес, ал оның Қудайға ямаса адамларға қарсы ой-қыялларын да өз ишине алады. Қудайдың талабы бойынша, ҳәр бир адам Қудайды пүткил жүреги менен, жаны менен, пүткил барлығы менен, бар күши менен сүйиўи керек. Ийса Масийх, адам ҳәттеки ой-қыялында гүна қылса да ҳүким қылынады, деп тәлим берген. Соның менен бирге, ғәзеп, менменлик, мақтаншақлық, қызғаншақлық, көре алмаслық сыяқлы гүналар көзге көринбесе де, Қудайдан жасырын қалмайды. Қудай ийгиликли, әдалатлы, мухаддес болғаны ушын, исленген ҳәр бир гүна Қудайға қарсы.

Адам-ата ҳәм Ҳаўа-ене Қудайға қулақсызлық қылып, Оның менен мүнәсибетин бузған. Буның ақыбетинде Адам-ата ҳәм Ҳаўа-енениң өз ара мүнәсибети де бузылды, дүньяда жаман мүнәсибетлик пайда болды, пүткил дүнья нәлетке ушырады. Олардың өмири тәшиўиш, қайғы-азапларға толды. Гүна себепли дүньяға өлим кирип келди ҳәм пүткил адамзат үстинен ҳүкимдар болып қалды. Гүна ҳәр бир адамның тәбиятында болғаны ушын, оның нийетлерин, ой-пикирлерин, кеўил туйғыларын ҳәм қәлеўлерин бузады. Гүнаның ақыбетинде адамзат Қудайдан узақласқан, ажыралған, Оның ғәзеби астында қалған. Сонлықтан адамзат ақырзаманда ҳүким қылынады. Тек ғана Ийса Масийхтың төгилген қаны арқалы адамзат гүналарынан пәклене алады, Қудай менен жарасады ҳәм ҳүким қылынбайды (Жар 3:5-8, 16-19; 4:10; Нзм 6:5; Заб 31:5; 50:5-7; 87:15; 141:2; Ийш 5:16; 59:2; Ерм 17:9; Мат 5:21-30; Лук 10:27; 1Юхн 1:7-9; 2:1-2; Рим 1:18-21; 3:10-12, 23; 5:6-12; 6:22-23; 7:14-20; Эфс 5:5-6).

диний муғаллим – Бабилония сүргининен соң, Израил арасында базы адамлар бар болған Мухаддес Жазыўларды абайлап сақлап, үйрене баслаған. Олардың базылары еврейше Мухаддес Жазыўлардан нусқа көшириў менен шуғылланған ҳәм Израил халқы арасында абырайға ийе болып, жәмийетке күшли тәсирин көрсеткен. Оларды диний муғаллимлер деп атаған (Мат 23:2; Мрк 12:38-39; Лук 20:46).

ебус халқы, ебуслы – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Даўыт Ерусалимди ийелеместен алдын ебус халқы Ерусалимде ҳәм оның әтирапында жасаған (2Пат 5:6-10; 24:16-25).

елши – Белгили бир хабарды жеткизиў ушын жиберилген адам. Жаңа Келисимде бул сөз Ийса Масийхтың он еки шәкиртине қолланылған. Ийемиз Ийса елшилерди адамларға Хош Хабарды жеткизиў ушын таңлаған еди. Елши Павел де олардың қатарында еди. Ийса Масийх Павелге көринип, оған Хош Хабарды тарқатыў ўазыйпасын тапсырған. Елшилер барлық масийхыйлар арасында, әсиресе өзлери тийкар салған жәмәәтлерде үлкен абырай ҳәм итибарға ийе болып, шешим шығарыў ҳуқықына ийе еди. «Елши» сөзи Хош Хабарды жәрия қылыў ушын жиберилген адамларға да қолланылған (Лук 6:12-16; Елш 1:24-26; 2:14; 4:33; 6:2; 15:1-2, 22-29; 1Кор 9:1-2; 12:28; 15:5-9; Гал 1:1-2; Эфс 4:11-12).

Ең мухаддес бөлме – Мухаддес шатырдың ишиндеги, кейин болса Ибадатхананың ишиндеги кишигирим бөлме. Бул бөлмеде Келисим сандығы турды. Сулайман қурдырған Ибадатхананың Ең мухаддес бөлмесинде еки керубтың үлкен мүсини де бар еди. Ең мухаддес бөлмени Мухаддес бөлмеден үлкен перде бөлип туратуғын еди. Таўрат бойынша тек ғана бас руўханий жылына бир мәрте – Гүнадан пәклениў күни Ең мухаддес бөлмеге кириўине болатуғын еди. Еврейлерге жазылған хатта ҳәм Аян китабында аспандағы Ибадатхананың Ең мухаддес бөлмеси ҳаққында айтылған. Ийса Масийх инсан қолы менен қурылмаған сол минсиз Ибадатханада бас руўханий болып хызмет қылып атыр (Шығ 26:33-34; Леб 16-бап; Евр 8:1-2; 9:11-12, 24; Аян 15:5).

Ерусалим – Ерусалим қаласы Жер Орта теңизинен 50 шақырым шығыста, таў етегинде жайласқан. Алдын бул қала таўдағы қорған болған, кейин ала кеңейип, әтираптағы қыр ҳәм тегисликлерди өз ишине алған. Б. э. ш. 1000-жылы патша Даўыт Ерусалимди басып алғаннан кейин қала Израил халқы ушын сиясий ҳәм диний орайға айланған. Әййемги ўақытта Ерусалим қаласының аты Салим еди.

Б. э. ш. 586-жылы Ерусалимди Бабилония әскерлери басып алған. Қаладағы имаратлар ҳәм Ибадатхана талан-тараж қылынып, оларға от қойылған, қала дийўаллары бузылған, турғынлары болса сүргинге алып кетилген. Б. э. ш. 538-жылы, Персия империясы ҳүкимдарлығы дәўиринде яҳудийлерге өз ўатанына қайтыўға ҳәм Ибадатхананы қайта қурыўға рухсат берилген. Б. э. ш. 445-жылы Персия патшасы ҳәмелдары Нехемия Ерусалимге барып, қала дийўалларының қурылысына басшылық қылған. Б. э. ш. 332-жылы Ерусалим қаласы ҳеш бир қарсылықсыз Александр Македонскийге тәслим болған. Соңынан б. э. ш. 164-жылдан баслап, шама менен 100 жыл даўамында Ерусалим қаласы ғәрезсиз Яҳудий мәмлекетиниң пайтахты болған. Б. э. ш. 63-жылы болса бул ел Рим империясы тәрепинен басып алынған ҳәм оған бағынышлы болып қалған (2Пат 5:6-9; 4Пат 25:8-17; 2Жлн 36:13-21; Эзр 1:1-11).

Жабрайыл – Мухаддес Китапта еки периштениң аты айтып өтилген, бириншиси – Жабрайыл, екиншиси – Михаил. Жабрайыл Қудайдың арнаўлы хабарын жеткизиў ушын бир неше мәрте адамларға көринген. Ол Даниел пайғамбарға көринип, берилген аянлар ҳәм пайғамбаршылықлардың мәнисин түсиндирип берген. Жабрайыл шомылдырыўшы Яқыяның әкеси Зехарияға да көринип, Яқыяның туўылыўы ҳаққында, Мәриямға да көринип, Ийса Масийхтың туўылыўы ҳаққында хабар берген (Дан 8:15-27; 9:20-27; Лук 1:8-20, 26-38).

Жаңа ай байрамы – Ҳәр жаңа ай шыққан күни белгиленетуғын байрам. Руўханийлер усы байрам ушын Таўратта буйырылған қурбанлықларды берген. Сондай-ақ, бул байрамда адамлар айрықша ас жеген. Дәстүрге муўапық бул асты тек ғана пәкленген адамлар жеўге болатуғын еди. Айдың биринши күни мухаддес есапланып, адамлар сол күни жумыс ислемейтуғын еди (Сан 28:11-15; 1Пат 20:5, 24-26; Амо 8:5).

Жаратқан Ийе – Еврейше «ЙҲЎҲ», грекше «Күриос». Ески Келисимде «ЙҲЎҲ» Қудайдың аты. Негизинде әййемги еврей тилинде сөзлер тек ғана даўыссыз ҳәриплер менен жазылған. Еврейше жазыўларды оқығанлар қайсы орында қандай даўыслы сеслер келетуғынын билетуғын еди. Яҳудийлер Қудайдың атын жүдә мухаддес деп билгени ушын, Ески Келисим дәўириниң ақырларына келип, бул атты атамай қойған еди. Олар Ески Келисимди оқығанда «ЙҲЎҲ» сөзиниң орнына «Ийем, Хожайыным» мәнисин беретуғын «Адонай» сөзин қолланып баслаған. Усы аўдармада бул сөз «Жаратқан Ийе» деп берилген. Көп адамлар «ЙҲЎҲ» сөзин еврейшеде «болыў» фейилиниң биринши формасы болыўы мүмкин, деп есаплайды. Усы пикир бойынша «ЙҲЎҲ» сөзи «Ол бар», яғный Ол мәңги, ҳеш қашан өзгермейди ямаса «Ол бар болыўға себепкер», яғный ҳәр бир нәрсениң келип шығыўына себепши Ол, деген мәнисти билдиреди. Жаңа Келисимде «Күриос» сөзи көп жағдайларда Ийса Масийхтың атағы сыпатында ислетилген болып, бул аўдармада Ийе, Ийем, Ийемиз… деп берилген. Базы жағдайларда «Күриос» сөзи Жаңа Келисимде Қудайға қарата қолланылған, Оның Ески Келисимдеги айырым ислерин сүўретлейди. Бундай жағдайларда бул аўдармада «Күриос» сөзи «Жаратқан Ийе» деп берилген (Жар 7:1; 8:21; 21:1; Шығ 3:14; Нзм 33:2-3; Заб 88:6-7; Мал 1:1).

Жаратқан Ийениң Үйи – Бул сөз Мухаддес шатырға, кейин ала Ибадатханаға қарата айтылған (Шығ 23:19; 34:26; Ешу 6:23; 4Пат 19:1).

Жартас, қорғаўшы Жартас – Еврейшеден сөзбе-сөз аўдармасы «жартас». Бул сөз Қудайға үмит байлағанларды Оның Өзи қорғайтуғынын, аман-есен сақлайтуғынын, Қудайдың өзгермейтуғынын ҳәм пүткиллей исенимли екенин билдиреди (Нзм 32:4; 1Пат 2:2; 2Пат 22:2-3; Заб 27:1; 41:10; 77:35).

жаўыз руўх – Мухаддес Китапта жаўыз руўх базыда жин деп аталған. Жаўыз руўхлардың ҳүкимдары шайтан. Жаўыз руўхлар инсанларға зыян тийгизиўди қәлейди. Олар базыда инсанның ишине кирип алып, оны басқарады. Толық мағлыўматқа ийе болыў ушын ШАЙТАН ҳәм ЖИН сөзлерине қараң (Мат 8:16; Мрк 1:23; Лук 4:33).

жәмәәт – Жаңа Келисимде бул сөз масийхыйлар топарына қолланылған. Биринши жәмәәт Ерусалимде пайда болған. Ол жердеги исениўшилер Қудайға сыйыныў ушын тез-тез жыйналып туратуғын еди. Ийса Масийх ҳаққындағы Хош Хабар кең тарқалғаннан кейин, басқа жерлерде де жәмәәтлерге тийкар салынды. Жәмәәттеги исениўшилер бир-бирине ҳәр тәреплеме жәрдем беретуғын еди. Исениўшилер үйлеринде жыйналғанда дуўа ететуғын еди, Қудайға алғыс-мақтаў айтып, Ийсаның өлимин еслеп, бирге аўқатланатуғын еди. Олар биргеликте Мухаддес Жазыўды оқып, сабақ алатуғын еди ҳәм исенимде беккем турыў ушын бир-бирин жигерлендиретуғын еди. Жәмәәтлердиң жолбасшылары бар еди, оларды жетекши, ақсақал ямаса шопан деп атайтуғын еди. Жәмәәтте исениўшилерге жәрдем беретуғын адамларды болса хызметшилер деп атаған.

Жаңа Келисимде жәмәәт сөзи және Ийса Масийхқа исенген барлық адамларды билдирген. Жәмәәт сөзиниң усы мәнисин түсиндириў ушын Жаңа Келисимде бир неше тымсаллар берилген. Олардың базылары мынадай: Ийса Масийхтың денеси, Ибадатхана, Қудайдың үйи. Және Ески Келисимде жыйналған Израил халқына да жәмәәт деп айтылған (Мат 16:18; Елш 2:42-46; 4:32-35; 7:38; 8:1; 14:23; 15:41; Яқп 5:14; 1Пет 5:1-4; Рим 16:4; 5:12-13; 12:12-13, 17; 16:19; Гал 1:1-2, 13; Эфс 1:22; 2:19, 21-22; 3:10, 21; 4:11; 5:23-32; 5:23, 29-30; Фил 1:1; 3:6; Кол 1:24; 4:15; 1Тим 3:1-15; Тит 1:5-9; Аян 1:11).

жин – Мухаддес Китапта жин базыда жаўыз руўх деп аталған. Жинлердиң ҳүкимдары шайтан. Жинлер инсанларға зыян тийгизиўди қәлейди. Олар базыда инсанның ишине кирип алып, оның ҳәрекетлерин басқарады. ЖАЎЫЗ РУЎХ сөзине қараң (Мат 4:24; Мрк 3:22; Лук 7:33; Юхн 7:20; Елш 8:7).

жоқарғы кеңес – Жаңа Келисим дәўиринде яҳудийлердиң сиясий ҳәм диний кеңеси. Бул кеңес бас руўханийлерден, Таўрат алымлары ҳәм абырайлы адамлардан ибарат еди. Жоқарғы кеңестиң шама менен 70 ағзасы бар еди. Бас руўханий кеңестиң баслығы болған. Кеңес ағзалары яҳудийлердиң жасаў шәраятына, сиясий өмирине ҳәм диний дәстүрлерине байланыслы мәселелерди шешиў ҳуқықына ийе еди, бирақ жоқарғы кеңес шығарған әҳмийетли қарарлар Рим ҳүкимети тәрепинен тастыйықланыўы керек еди. Жоқарғы кеңес адамды өлимге ҳүким еткени менен де, бул ҳүкимди тек Рим ҳүкимети ғана орынлай алатуғын еди. Елде тынышлықты сақлап турыў ушын жоқарғы кеңес яҳудийлердиң де, Рим ҳүкиметиниң де пайдасын гөзлейтуғын еди (Мат 26:57–27:2; Мрк 14:52; Юхн 11:47; Елш 5:21, 27; 22).

зәйтүн – Ҳәмме ўақытта жасыл болып өсип туратуғын, Жақын Шығыста жүдә кең тарқалған субтропикалық терек ҳәм оның мийўеси. Бул теректиң мийўесинен май алынады. Зәйтүн терегиниң қәрели көринисиндеги жасыл ямаса қара мийўеси ашқылтым болып табылады (Жар 8:11; 28:18; Шығ 23:11; 29:2; Леб 2:1; 1Пат 16:1).

Зүрәәт байрамы, Ҳәптелер байрамы, Елиўинши күни байрамы – Бул байрам еврей календарының үшинши айы болған сиўан айының 6-7-күнлеринде белгиленген. Ҳәзирги календарь бойынша, бул май айының ақырына туўры келеди. Израил халқы Қудайдың буйрығы бойынша биринши зүрәәт алғанда биринши зүрәәт байрамын белгиледи. Бул байрам Қутқарылыў байрамынан жети ҳәпте өткеннен кейин болғанлықтан Ҳәптелер байрамы деп те айтылады. Және Жаңа Келисимде бул байрам Елиўинши күни байрамы деп те айтылады. Бул байрамда биринши мәрте Мухаддес Руўх Ерусалимде жыйналған шәкиртлерге түсип, жәмәәт басланғанлықтан дүнья жүзиндеги жәмәәтлер бул күнди еске алып белгилейди (Шығ 23:16; 34:22; Леб 23:15-21; Сан 28:26-31; Нзм 16:9-12; Елш 2:1; 20:16; 1Кор 16:8).

Ибадатхана – Қандай да бир қудайға сыйыныў ушын қурылған имарат. Әдетте қудайларға арнап ибадатханалар қурылған. Табыныўшылар қудай өз ибадатханасында бар деп исенген. Усы себептен олар ибадатхананы қудайдың үйи деп те атаған.

Бирақ бул аўдармада ибадатхана сөзи үлкен ҳәрип пенен жазылған болса, Ерусалимдеги Ийениң Ибадатханасы нәзерде тутылған. Патша Сулайман қурдырған Ибадатханадан алдынғы заманда Мухаддес шатырда ҳәр түрли қурбанлықлар берилип, диний хызметлер өткерилген. Патша Сулайман дәўиринен баслап пүткил Израил халқы Ийемизге Ерусалимдеги Ибадатханада сыйынған. Олар Ибадатханада қурбанлықлар берип, әҳмийетли байрамларды сол жерде белгилеген. «Ибадатхана» сөзи айрықша бир имаратқа ямаса Ибадатхананың толық ҳәўлилерине қарата қолланылған. Ибадатхананың айрықша имараты Мухаддес бөлме ҳәм Ең мухаддес бөлмеден ибарат еди. Бул бөлмелерге мәлим бир мәресимлерди орынлаў ушын тек ғана руўханийлердиң кириўине рухсат берилген. Халық Ибадатхананың ҳәўлисинде Қудайға сыйынған. Израил тарийхында Ерусалимде бир неше мәрте Ибадатхана қайта қурылған, бирақ басқыншылар тәрепинен ўайран етилген. Биринши Ибадатхананы патша Сулайман қурдырған. Бул Ибадатхана 3Пат 6:1-38; 7:13-51; 2Жлн 2:1–4:22 да толық сүўретленген. Б. э. ш. 586-жылы бабилонлылар сол Ибадатхананы ўайран қылып, ондағы барлық қымбатбаҳа затларды Бабилонға алып кеткен. Б. э. ш. 538-жылы Персия патшасы Кирдиң пәрманы бойынша, базы яҳудийлер Ерусалимге қайтып келип, Ибадатхананы қайта қурыўды баслап, б. э. ш. 515-жылы Ибадатхана қурылысы тамамланған. Кейин ала, б. э. ш. 37-4-жыллары әййемги Палестинада ҳүкимдарлық қылған Уллы Ҳирод б. э. ш. 19-жылы Ибадатхананы қайта қурыўды баслаған. Қурылыс ислери Ийса Масийх дәўиринде де даўам етип атырған еди. Қайта қурылған сол Ибадатхана эрамыздың 70-жылы римлилер тәрепинен ўайран қылынды. Соннан кейин, Ибадатхана қайта қурылмады (4Пат 25:8-17; Эзр 1:1-11; 3:7–4:5; 5:1-2; 6:14-15).

Израил – Яқып Пенуелде Қудай менен гүрескеннен кейин, Қудай оған «Израил» деп ат берди (Жар 32:28-29; 35:10). Яқып Ибрайымның ақлығы, Ысақтың улы еди. Яқыптың он еки улы болып, олардан Израилдың он еки урыўы келип шықты. Ески Келисимде мине усы он еки урыў Израил халқы деп аталды. Кейин ала Израил халқы басып алған жерлер де Израил ели деп аталды.

Патша Сулайман өлгеннен кейин арқадағы он урыў қубладағы Яҳуда ҳәм Бенямин урыўларынан бөлинип шықты. Бул он урыў өз алдына ел болып, Израил патшалығы деп аталды. Бул елдиң пайтахты Самария болды. Ески Келисимниң базы жерлеринде арқадағы он урыўға Израил халқы ҳәм бул урыўлар дүзген ел Израил ели деп аталған. Б. э. ш. 722-жылы Ассирия патшалығы Израилды басып алғаннан соң, арқа патшалық жоқ болды.

Жаңа Келисимде «Израил» аты сиясий ғәрезсизликке ийе елди емес, ал Яқыптың урпағын, яғный яҳудийлерди билдирген (Жар 32:28-29; 35:10; 3Пат 11:26–12:24; 4Пат 17:1-6).

Ийемизди еслеў кешеси – Ийса Масийх Өз өлиминен алдын шәкиртлери менен бирге Қутқарылыў байрамының асын бирге жеди. Сол кешеси Ийса шәкиртлерине, сизлер бирге аўқатланғаныңызда, Мени еслеңлер, деп буйырған. Ийса Масийхтың изинен жүриўшилери Оның бул буйрығына әмел қылып, тез-тез жыйналып турған ҳәм биргеликте аўқатланған. Олар бирге аўқатланғанда, Ийса буйырғанындай нан сындырып жеген ҳәм шараптан ишкен. Усылай етип, олар Ийса Масийхқа өз ҳүрметин көрсетип, Ийсаның гүналар ушын қурбан болғанына исенгенин тастыйықлайтуғын болған. Сондай-ақ, Ийсаның Өз сүйиспеншилигин қалай көрсеткенин еслейтуғын еди. Ийса оларды қалай сүйген болса, шәкиртлер де бир-бирин сондай сүйиўи керек еди (Мат 26:26-30; Мрк 14:22-26; Лук 22:14-20; Елш 2:42, 46; 20:7; 1Кор 10:16-17, 21; 11:17-34).

Ийе, Ийем, Ийемиз – Еврейше «Адон» ямаса «Адонай», грекше «Күриос». Ески Келисимде «Адонай» сөзи көбинесе Қудайға қарата қолланылған иләҳий атақ болып, Қудай Израил халқының көктеги Патшасы екенин билдиреди. Жаңа Келисимде «Күриос» сөзи Ийса Масийхқа қарата қолланылған болып, Оның иләҳийлигин ҳәм патша тийресине тийисли екенин билдиреди. Соның ушын, бул аўдармада бул сөз «Ийе», «Ийем Ийса» ямаса «Ийемиз Ийса» деп берилген. «Адон» ҳәм «Күриос» сөзлери атақ сыпатында патшаларға, абырайлы устазлар ҳәм пайғамбарларға иззет-ҳүрметти көрсетиў ушын да қолланылған (Лук 2:9; 18:6; Елш 7:33, 59; Рим 1:7; 10:12-13).

Кәрнай – Үплеп шертилетуғын саз әсбабы болып, әййемги еврей халқы кәрнайды қошқардың шақысынан ҳәм басқа да материалдан соққан. Әййемги ўақытта бул әсбап душпан бастырып киятырғанын хабарлаў ушын, сондай ақ, Қудайды алғыслаў ушын шертилген.

Кәрнай байрамы – Бул байрам еврей календарының жетинши айы – этаним, яғный тишри айының биринши күнинде белгиленген. Ҳәзирги календарь бойынша, бул ай сентябрьдиң ортасынан басланады. Кәрнай байрамы күни Израил халқы дем алып, мухаддес жыйналыс өткерген. Бул жыйналыста кәрнай шертилген, Таўратта буйырылған қурбанлықлар берилген (Леб 23:23-25; Сан 29:1-6).

келисим – Әййемги ўақытларда әдетте келисим дүзилгенде, оны тастыйықлаў ушын еки тәреп ант ишетуғын еди. Мухаддес Китапта айтылыўынша, Қудай бир неше мәрте инсан менен келисим дүзген. Ҳәр бир келисимде берилген ўәделерди ҳәм қойылған шәртлерди Қудайдың Өзи белгилеген. Қудай Ибрайым менен келисим дүзип, Ибрайымға ҳәм оның әўладына мәңги берекет бериўди ўәде қылған.

Қудай кейин ала Муўса пайғамбар арқалы Ибрайымның әўлады, яғный Израил халқы менен келисим дүзеди. Сол келисимде Қудайдың буйрықлары ҳәм нызамлары толық берилген. Бул буйрықларға ҳәм нызамларға әмел қылған адамларға Қудай: «Мен сизлерди Өзимниң халқым қыламан, сизлердиң Қудайыңыз боламан», деп айрықша ўәде берген. Қудайдың Өз халқы Израил менен болған мүнәсибети мине усы келисимге тийкарланғаны себепли, Ески Келисимде баян қылынған көп ўақыялар ҳәм Израил халқының тарийхы усы мүнәсибетлер ҳаққында сөз етеди. Израил халқы Қудайға қайта-қайта бийопалық қылғаны ушын, Оның буйрықларына бойсынбағаны ушын өз ўатанынан сүргин етилген. Бирақ Қудай: «Мине Мен Израил халқы менен жаңа келисим дүзетуғын күнлер келеди», деп Өз пайғамбарлары арқалы ўәде берген.

Қудай жаңа келисимди пүткил адамзат пенен Ийса Масийх арқалы дүзеди. Ийса Масийх пүткил адамзаттың гүнасын Өз мойнына алып, атанақ ағаштағы өлими арқалы жаңа келисимди күшке енгизди. Бул Жаңа Келисимниң баслы мазмуны болады. Енди ҳәр бир адам, миллетинен тысқары, Ийса Масийхқа исенсе ҳәм гүналарынан жүз бурса, оның гүналары кешириледи, бул адам Қудайдың халқына тийисли болады (Жар 15:1-21; 17:1-27; Шығ 20:1, 21; 24:1-18; 4Пат 17:5-23; 2Жлн 36:13-21; Ерм 31:31-34; 32:39-40; Езк 11:19-20; 36:26-27; Мат 26:27-28; Евр 8:6-13; 9:1-22).

Келисим сандығы – Сырты ҳәм иши алтын менен қапланған ағаш сандық. Келисим сандығында еки тегис тасқа жазылған нызам сақланатуғын еди. Қудай бул еки тасты Синай таўында Муўсаға Израил халқы ушын берген еди. Еки таста он буйрық жазылған, бул буйрықлар Қудай менен Оның халқы ортасындағы дүзилген келисимниң шәртлери еди. Сол себепли бул сандық көбинесе Келисим сандығы деп айтылған. Келисим сандығының қақпағы үстинде керуб деген руўхый барлықтың еки мүсини бар еди. Келисим сандығы – Қудай Өз халқы арасында екенин билдиретуғын белги еди. Израил халқы шөлде гезип жүргенде, Келисим сандығы Мухаддес шатырдың Ең мухаддес бөлмесинде сақланатуғын еди. Кейин Келисим сандығы Ерусалимдеги Ибадатхананың Ең мухаддес бөлмесине қойылған (Шығ 25:12-15, 22; 37:1-9; Евр 9:4-5).

Кемош – Моаб халқының табынған қудайы (3Пат 11:7).

кен халқы, кенлер – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Және қанан халқы, қанан халықлары, қананлы сөзлерине қараң (Жар 15:19; Сан 24:21-22).

керуб – Қанатлы руўхый барлық. Бул руўхый барлықлар ҳаққында сөз етилгенде, олар әдетте Қудайдың тахты жанында сүўретленеди. Ески Келисимниң базы жерлеринде болса керублар Қудайдың тахтын көтерип жүргени ҳаққында айтылады. Келисим сандығының қақпағы үстинде еки керуб мүсини бар еди. Мухаддес шатырдың Ең мухаддес бөлмесин Мухаддес бөлмеден бөлип турған ишки пердеге керублардың сүўрети салынған еди (Шығ 25:18-20; Сан 7:89; 1Пат 4:4; Езк 10-бап).

кийели тас – Тиккесине қойылған узын тас. Қанан халықлары бул тасты өз қудайы, соның менен бирге, қудай Баал деп, оған табынатуғын еди. Бундай таслар төбешиклердиң үстине, қойыў жапырақлы тереклердиң астына ҳәм табынатуғын орынларының ишине орнатылатуғын еди. Қудай Израил халқына, тас бутларды орнатпаң, оларға сыйынбаң, деп буйрық берди. Усындай бутларды ҳәм тасларды сындырып таслаўды буйырды (Шығ 23:24; Леб 26:1; 4Пат 10:27; 17:10).

Қанан – Қанан Хамның улы, яғный Нухтың ақлығы еди. Әййемги ўақытларда Жер Орта теңизи, Иордан дәрьясы ҳәм Өли теңиз аралығындағы жерлер де Қанан деп аталған. Қананның арқа тәрепинде Лебанон таўлары, қублада Негеб шөли бар еди. Жаратылыс китабында айтылыўынша Хамның улы Қананнан бир неше халық келип шыққан ҳәм сол жерлерде жасаған. Израил халқы бул жерлерди басып алғаннан кейин, Қанан деген атама әсте-ақырынлық пенен жоқ болып кетти. Оның орнына бул жерлер «Израил ели» деп атала баслады, бир қанша ўақыт өткеннен соң «Палестина» аты менен танылған.

Мухаддес Китапта Қанан жүдә өнимдар, «сүт ҳәм пал ағып турған жер» деп сүўретленген. Қанан географиялық жағынан жүдә қолайлы ҳәм өнимдар жер есапланған. Қанан жеринен қубла-батыста жайласқан Синай ярым атаўы Азия ҳәм Африка жерлерин бирлестирип турады. Соның ушын, әҳмийетли саўда жоллары Қанан арқалы, Жер Орта теңизи бойлап өткен. Әййемде Жақын Шығыстағы қүдиретли патшалықлар Қананды қолға киргизиўге ҳәрекет еткен. Шығ 3:8 ҳәм усы аяттың түсиндирмесине қараң (Жар 10:6, 15-19; 12:5; Бий 5:19).

қанан халқы, қанан халықлары, қананлы – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлар. Олар амор, гиргаш, хет, хиў, ебус, қадмон, кениз, кен, периз ҳәм рефа халықлары еди. Бул халықлардың базылары Қанан жериниң анық қайсы жеринде жасағаны мәлим емес. Израил халқы Қананды басып алғаннан кейин де, бул халықлардан бир нешеси сол жерде жасап қалған (Ешу 16:10; 17:12-13, 16).

Қос байрамы, Жыйын-терим байрамы – Бул байрам еврей календарының жетинши айы – этаним, яғный тишри айының 15-21-күнлеринде белгиленген. Ҳәзирги календарь бойынша, бул ай сентябрьдиң ортасынан басланады. Сол ўақытта гүз жаўыны басланбастан алдын зүрәәт жыйнап алынған. Израил халқы Мысырдан шыққаннан соң, шөл гезип, қосларда жасағанын жети күн даўамында еслеген. Сондай-ақ олар Қанан жериндеги зүрәәтти Қудайдың берекетли қылғанын да белгилеген, Таўратта буйырылған қурбанлықларды берген. Олар жети күн даўамында далалардағы қосларда жасаған. Қос байрамының еврейше атамасы – Суккот. Бул байрам жыйын-терим байрамы деп те аталған (Шығ 23:16; 34:22; Леб 23:33-36, 39-43; Сан 29:12-39; Нзм 16:13-15; Зхр 14:16-19).

Қудай – Еврейшеде «Эл» ямаса «Элоҳим», грекшеде «Теос». Бул атлар пүткил барлықтың жаратыўшысы Қудайға қолланылған баслы атлар болады (Жар 1-бап; 2:2-3; 9:1).

Қудай Таала – Еврейшеде «Эл Элион» ямаса «Элоҳим Элион», сөзбе-сөз аўдармасы «Ең мәртебели Қудай». Бул сөз Қудай ең уллы, ең қүдиретли, пүткил әлемниң Ҳүкимдары екенлигин билдиреди (Жар 14:18; Сан 24:16; Нзм 32:8).

Қудайдың Патшалығы – Қудайдың инсанлар өмириндеги ҳүкимдарлығына ҳәм ҳәр бир жаратылған жанзатлардың ақыретте жаңаланыўына силтеме. Ийса Масийх: «Қудайдың Патшалығы жақынласты», деп ўаз еткен еди, Ол Өз кәраматлары арқалы усы Патшалық ҳақыйқаттан да бар екенлигин көрсететуғын еди. Ийса Масийх адамларға: «Қудайдың Патшалығы сизлердиң араңызда», деп тәлим берди. Адамлардың гүналары Ийса Масийх арқалы кеширилгенде, олар Қудайдың Патшалығына киреди. Қудайдың Патшалығына минәсип болған адамлар Қудайды өзлериниң Патшасы деп тән алады ҳәм өз ара мүнәсибетлеринде Қудайдың минезлемесин көрсетеди. Усы арқалы Қудайдың Патшалығы адамлар арасында екенлиги көринип турады. Келешекте болса, Ийса Масийх пүткил дүньяны жаўызлық ҳәм напәкликтен тазалағаннан соң Қудайдың Патшалығы толық орнатылады. Матта китабында Қудайдың Патшалығы «Аспан Патшалығы» деп те аталған (Мат 12:28; 25:31-46; Мрк 1:14-15; Лук 17:20-21; 1Кор 15:24-25; Кол 1:13-14; Аян 11:15-17; 12:10).

Қудайдың Руўхы – «Руўх» деп аўдарылған еврейше ҳәм грекше сөзлер және «дем», «самал» мәнислерин өз ишине алады. Қудайдың Руўхы дүньяның жаратылыўында сөзсиз қатнасқан. Ески Келисимде сөз етилиўинше, Қудайдың Руўхы адамларды орап алған, оларға ҳәр түрли ўазыйпаларды орынлаў ушын күш берген. Қудайдың Руўхы базы адамларға Қудайдың сөзин сөйлеўге жигер берген. Қудай Өз Руўхын бир күн келип барлық адамзат үстине жаўдыратуғыны туўралы Иоел пайғамбар арқалы ўәде қылған.

Жаңа Келисимде Қудайдың Руўхы Мухаддес Руўх деп аталады. Мухаддес Руўх арқалы адамлар Қудайдың сөзлерин айтады, базыда кәраматлар көрсетеди. Шомылдырыўшы Яқыя пайғамбаршылық қылып, Ийса Масийх инсанларды Мухаддес Руўхқа шомылдырады, деп айтқан. Яқыя Ийсаны суўға шомылдырғанда, Мухаддес Руўх Ийсаның үстине кептер пишининде түскен ҳәм Ол Мухаддес Руўхқа толған. Ийса Масийх Мухаддес Руўх жетегинде жүрген.

Ийса Өз шәкиртлерине, Әкем сизлерге жол-жорық көрсетиў ҳәм күш-қуўат бериў ушын Мухаддес Руўхты жибереди, деп ўәде берген. Ийса аспанға көтерилгеннен соң усы ўәде әмелге асты. Солай етип, Иоел пайғамбардың бир неше әсирлер алдын айтқан пайғамбаршылығы орынланды. Ийсаның шәкиртлери адамларды тәўбе қылыўға, суўға шомылдырылыўға ҳәм Мухаддес Руўхты қабыл етиўге шақырған. Ийса Масийхқа исенген ҳәр бир адамның жүрегинде Мухаддес Руўх жасайды. Мухаддес Руўх олардың Қудайға тийисли екенлигин ҳәм қутқарылыў кепили Өзи екенлигин тастыйықлайды. Мухаддес Руўх исениўшилерге ҳәр түрли сыйлар береди, олар усы сыйлары менен Қудайға ҳәм басқаларға хызмет етеди. Исениўшилер Мухаддес Руўх басшылығында өмир кеширеди ҳәм Мухаддес Руўх арқалы олардың жақсы ис-ҳәрекетлери Қудайға мақул болады (Жар 1:2; Шығ 31:3; Бий 14:6; 1Пат 11:6-7; 16:13; 1Жлн 12:18; 2Жлн 15:1-2; 20:14-15; Езк 11:5; Иол 2:28-29; Мих 3:8; Мат 3:11; Лук 3:22; 4:1; 10:21; 24:49; Юхн 3:34; 14:16-17, 26; 16:7-15; 20:22; Елш 1:4-5, 8; 2:1-4, 14-21, 38; 13:2; 19:1-6; Рим 8:15-16; 1Кор 12:4-11; 2Кор 1:21-22; Гал 5:22-25; Эфс 1:13-14).

Қудайдың Улы, Қудай Тааланың Улы – Бул сөз атақ болып, яҳудийлер интизарлық пенен күткен қутқарыўшыға айтылған. Яҳудийлердиң пикири бойынша, бул қутқарыўшы оларды душпанлар қолынан қутқарады ҳәм пүткил адамзат үстинен мәңги ҳүкимдарлық қылады. Бул қутқарыўшыға әдетте «Масийх» атағы да қолланылған. «Қудайдың улы» ямаса «Ул» атақлары Ийсаға қарата қолланылғанда, Ийса интизарлық пенен күтилген Масийх екенлигин билдиреди. Бул атақлар Ийсаның Қудай менен жақын мүнәсибетин, Қудайдың атынан ис қылатуғынын көрсетеди. Ийса Масийх Өзиниң аспандағы Әкесине пүткиллей бойсынып, садықлық пенен хызмет етти. Ийса аспандағы Әкесин ҳүрмет етип, Оның минезлемесин Өзинде толық көрсетти.

Тилекке қарсы, базылар «Қудайдың Улы» деген атақты надурыс түсинип, Ийса денеден Қудайдан туўылған екен, деп ойлайды. Бирақ бул ақылға сыймайтуғын улыўма надурыс пикир! Бундай пикир Мухаддес Жазыўда баян етилген тәлиматларға қарсы. Жаңа Келисимде сөз етилиўинше, Мәриям кәраматлы түрде, Мухаддес Руўхтың қүдирети менен Ийсаға ҳәмиледар болған еди.

Ески Келисимде Қудай Израил халқын «туңғыш улым» деп атап, олар менен қаншелли жақын мүнәсибет орнатқанын көрсетти. Сондай-ақ, Қудай Израил патшасын да «Мениң улым» деп атаған, себеби Израил патшасы Қудайдың ўәкили сыпатында халық үстинен ҳүкимдарлық қылды (Шығ 4:22-23; Мат 1:18-25; 14:33; Лук 1:26-38; Юхн 14:6-13; 19:7; 1Юхн 5:12-13; Кол 1:15-19; Евр 1:2-3).

Қудайдың Үйи – Бул сөз Мухаддес шатырға, кейин ала Ибадатханаға айтылған (Бий 18:31; 1Пат 10:3; 1Жлн 6:10).

қурбанлық – Израиллылар Қудайға сыйыныў ушын буға, қой, ешки, кептер ямаса қумыры сыяқлы ҳайўанларды қурбанлық қылатуғын еди. Ҳайўан сойылғаннан соң, оның бир бөлеги Қудайға унамлы түтетки ушын садақа сыпатында қурбанлық орында түтетилген. Қалған бөлеги болса руўханийлерге берилген ямаса сыйыныўшылар тәрепинен желинген. Израил халқы Қудайға алғыс айтыў, Қудайдан берекет тилеў, гүналары ушын кеширим сораў мақсетинде қурбанлықлар берген. Ески Келисимде айтып өтилген бес қурбанлық түри мынадай: айып қурбанлығы, гүна қурбанлығы, жандырылатуғын қурбанлық, миннетдаршылық қурбанлығы, татыўлық қурбанлығы (Жар 8:20; Шығ 29:38-41; Леб 1-бап).

Қутқарылыў байрамы – Қутқарылыў байрамы еврей календарының биринши айы – абиб, яғный нисан айының он төртинши күни кеште белгиленген. Ҳәзирги календарь бойынша, бул ай марттың ортасынан басланады. Қудайдың Израил халқын Мысыр қуллығынан қалай қутқарғанын олар Қутқарылыў байрамы күни еслеген. Ҳәр бир шаңарақ бир қозыны ямаса ылақты қурбанлық қылып, Қутқарылыў байрамына ас таярлаған. Шаңарақ ағзалары қурбанлық асын бирге жеген. Бул асқа қосып ашшы шөплер ҳәм ашытқысыз нан да желинген. Қутқарылыў байрамының еврейше атамасы – Песах. Қарақалпақша «Қутқарылыў байрамы». Жаңа Келисимде «Қутқарылыў байрамы» аты астында Қутқарылыў байрамы зыяпаты ҳәм оннан кейин жети күн даўамында белгиленген «Ашытқысыз нан байрамы» нәзерде тутылған (Шығ 12:1-14, 21-51; Леб 23:5-8; Сан 9:1-14; Нзм 16:1-7).

қутқарыў, қутқарылыў – Бул сөзлер адамлардың ҳәм пүткил бир халықтың душпанлардан ямаса олардың өмирине қәўип салып атырған басқа нәрселерден азат болыўын билдиреди.

Ески Келисимде бир адам белгили бир жағдайда басқаларды қәўип-қәтерден қутқарғанда «қутқарыўшы» деп аталған. Көп жағдайларда болса «Қутқарыўшы, Азат қылыўшы» деген ат Қудайдың Өзине қолланылған. Израил халқы тарийхындағы ең уллы ўақыялардан бири олардың Мысырдағы қуллықтан азат болғаны. Қудай Муўса арқалы кәрамат көрсетип, Өзиниң Қутқарыўшы екенлигин көрсеткен. Қудай Израил халқын көп мәртебе қутқарғаны ушын, олар келешекте Ийемиз бизлерди барлық душпанлардан ҳәм жаўызлықтан азат қылады, деген үмитте сол ўақытты интизарлық пенен күткен. Және Ески Келисимде пайғамбарлар пайғамбаршылық қылып, Қудай Өзиниң ҳақ қулын жибереди ҳәм адамларды гүналарынан азат қылады, деп айтқан. Пайғамбаршылықлар бойынша Қудайдың бул садық қулы патша Даўыттың әўладынан келип шығады.

Жаңа Келисимде айтылыўынша, адамлар Ийса Масийхтың өлими ҳәм тирилиўине исениўи арқалы гүнадан азат болады. Демек, ҳәр бир адам миллетине, түриниң реңине ямаса мәдениятына қарамастан қутқарылыўға ерисиўи мүмкин. Бул қутқарылыў адамның қылған саўап ислерине байланыслы емес. Адам тек ғана Қудайдың реҳими ҳәм мийрими арқалы гүналарынан азат болып, Ийса Масийх арқалы мәңги өмирге ийе болады. Ийса Масийхқа исенип, тәўбе қылған ҳәр бир адамды Қудай кеширеди. Соның ушын, Қудайдың Өзи де, Ийсаны Масийх ҳәм «Қутқарыўшы» деп атайды.

Ийса Масийхқа исенген адам Қудай менен жарасқаны ушын бул дүньяның өзинде-ақ қутқарылыўға ерискен деп есапланады. Қутқарылыўға ерискен ҳәр бир адамның өмиринде Мухаддес Руўх ҳәрекет қылады. Қутқарылыў тоқтаўсыз ҳәрекет болып, оған ерискен ҳәр бир адамның пикирлеўи ҳәм минез-қулқы өзгереди ҳәм бундай адам өз өмирин Қудайды ыразы қылыўға бағышлайды. Масийхыйлар ақырғы күнде де ҳүким қылынбайды. Масийхтың атанақ ағаштағы өлими ҳәм тирилиўи арқалы олар бул дүньяда да, ол дүньяда да қутқарылыўға ийе. Сол себептен исениўшилер өлгеннен кейин Қудай менен бирге жәннетте болыўына қатал түрде исенеди (Шығ 14:1-31; 15:1-21; Бий 3:9, 15; 2Пат 22:2-3; Заб 39:18; 77:35; Ийш 42:1-4; 43:3, 11; 49:26; Езк 37:23-25; Дан 6:27; Лук 1:47, 69-70; 2:10-11, 30-31; Юхн 3:15-16, 36; 5:24; 6:40; Елш 2:38-39; 4:11-12; 10:43; 16:30-31; 1Пет 1:3-5; 1Юхн 4:15-17; 5:13; Рим 1:16-17; 5:9-10; 3:20-24; 8:1-2; 8:15-16; 8:24, 29-30; 10:9-10; 10:12-13; 1Кор 1:18; 2Кор 1:21-22; 5:1-2, 6-8; Эфс 1:13-14; 2:4-9; 1Сал 4:16-17; 5:9-10; 1Тим 1:1; 2:3; 2Тим 1:9-10; Тит 1:3-7; Евр 9:27-28; Аян 22:3-5).

қыз Сион – Ерусалимди аңлатады (Заб 9:15; Ийш 10:32; Ерм 4:31).

лебийли, лебийлилер – Яқыптың улы Лебий урыўынан болған адамлар. Қудай Лебий урыўынан болған Харонның әўладын Израил халқының руўханийлери етип таңлаған еди. Лебий урыўының қалған адамлары диний мәресимлерди орынлаўда жәрдем берди. Буннан тысқары олар Мухаддес шатырға, кейин ала Ибадатханаға, оның үскене ҳәм буйымларына да жуўапкер болды. Қудай Израил халқының туңғыш улларының орнына Лебий урыўын Өз хызметине алған еди. Өйткени Израилдың туңғыш уллары Қудайға тийисли еди. Кейин патша Даўыт лебийлилердиң базыларын Қудайға сыйыныў ўақтында қосық айтыўға ҳәм саз шертиўге тайынлады (Сан 3:5-13, 40-51; 1Жлн 6:31-32; 23:25-29, 32; 23:30-31).

Лира – Тарлы саз әсбап (1Пат 10:5).

май – Мухаддес Китапта май сөзи астында көбинесе зәйтүн мийўесинен алынған май нәзерде тутылады. Әййемги Израилда зәйтүн майынан кең пайдаланылған. Шыралар ушын, теридеги жара ҳәм жарақатларды шыпалаў ушын зәйтүн майы қолланылған. Сондай-ақ, бай адамлар денелерин қәстерлеў ушын ең сапалы зәйтүн майынан пайдаланған. Базыда зәйтүн майы әтир менен араластырылып, жағымлы ийис шығарыў ушын шашқа, териге сүртилген. Бир адамды руўханий, пайғамбар ямаса патша қылып тайынлаў ўақтында басына жоқарғы сападағы зәйтүн майы қуйылған. Мухаддес шатырдағы ҳәм Ибадатханадағы буйымларды мухаддес қылыў ушын да зәйтүн майы қолланылған. Улыўма алғанда, май аўызбиршилик, абаданшылық, пәклик ҳәм Қудайдың Руўхының қүдиретли белгиси болған (Шығ 29:40; 30:25-33; Сан 28:5; 3Пат 5:11; 17:12; Мрк 6:13).

майлаў – Ески келисим дәўиринде Қудай бир адамды руўханий, пайғамбар ямаса патша қылып таңлағанда оның басына зәйтүн майын қуйыўға буйрық беретуғын еди. Зәйтүн майы Қудай Руўхының белгиси болып, май қуйылған адамның пәкленгенин ҳәм оған қүдирет берилгенин билдиретуғын еди. Усы жол менен таңланған адам, әсиресе патша еврей тилинде «машиах», яғный «май сүртип таңланған» деп аталатуғын еди. «Машиах» сөзи кейин ала лаўазым сыпатында қолланылатуғын болды. Мухаддес шатырдағы ҳәм Ибадатханадағы буйымлар да зәйтүн майы сүртилиў арқалы мухаддес қылынған (Шығ 40:13-15; 1Пат 10:1; 16:3; 3Пат 19:16; Ийш 45:1; Заб 17:51; Лук 4:18).

Масийх – Масийх еврейше «Машиах» сөзинен алынған, грек тилине «Христос» деп аўдарылған. Еврей тилинде бул сөз «майланған» деген мәнини билдиреди. Әййемги Израилда бир адамды руўханий, пайғамбар ямаса патша қылып тайынлаў ўақтында, оның басына зәйтүн майы қуйылып майланған. Бул ис-ҳәрекет сол адамның Қудай тәрепинен таңланғанын ҳәм Қудайдың хызметине бағышланғанын билдиреди. Сол себептен Масийх сөзи «Қудай тәрепинен таңланған» деген мәнисти де аңлатады.

Ески Келисимдеги пайғамбаршылықларда, бир күни патша Даўыттың әўладынан болған биреў Израил халқын душпанларынан қутқаратуғыны ҳәм жер жүзинде мәңги әдалат орнатып, барлық халықлар үстинен ҳүкимдарлық қылатуғыны айтылады. Кейин ала яҳудийлер ўәде қылынған сол қутқарыўшыны «Масийх» деп атайтуғын болды. Яҳудийлердиң ели Рим империясының қол астында қалғанда көп яҳудийлер, Масийх келип, бизлерди душпанымыздан қутқарады ҳәм Израил патшалығының уллылығын қайта тиклейди, деп үмит қылған.

Жаңа Келисим бойынша, Ийемиз Ийса Ески Келисимдеги пайғамбаршылықларда айтып өтилген Масийх. Ийса Масийх Өз ўазлары арқалы Қудайдың Патшалығы келиўин жәриялаған, бирақ бул Патшалық жер жүзиндеги патшалық емес еди. Ийса Масийх атанақ ағаштағы өлими арқалы шайтанның қүдиретин жоқ қылды, гүнаға ҳәм өлим қорқынышына қул болған пүткил адамзатқа азат болыў мүмкиншилигин берди. Соның ушын, Ийсаға исенгенлер Оны «Масийх» деп атайды (Мат 1:16-17; 2:4; 16:16; Мрк 9:41; Лук 2:11; 24:26, 46; Юхн 1:17; 7:41; Елш 2:31; Рим 1:4-6).

мәжилисхана – Грекше «синагога» сөзи адамлардың жыйынын аңлатады. Бул Жаңа Келисимниң китапларында ушырасады. Яқыптың хаты 2:2 де масийхыйлар жыйыны усылай аталады. Мәжилисханалар Бабилония сүргининен кейин, әсиресе Эзраның жаңалық киргизгени нәтийжесинде пайда болған болыўы мүмкин. Израил халқы жат бутқа табыныўшы елге тарқалып кетип, Ибадатханадағы улыўма хызмет миллий ҳәм диний өмирди бирлестиретуғын күштен айырылғанлықтан, олар ҳәр түрли жерде, яғный мәжилисханаларда жыйналыўға мәжбүр болған. Олар Қудай Ийениң өткен ўақытлардағы ислерин еске алып, Оннан жәрдем бериўди ҳәм қутқарыўды сораған.

Бабилониядан қайтып келгеннен соң, Эзра ҳәм Нехемияға уқсаған азаматлар халықты Қудайдың сөзин тыңлаў ушын жыйнады ҳәм оларды Мухаддес Китапларды изертлеўге шақырды. Сонда мәжилисхана бутқа табыныўшылық себепли қатал жаза алған адамлар орталығында оянған жаңа өмирдиң тәбийғый көринисине айланды. Сол себептен, Ийемиздиң иниси Яқып былай деди: «Өйткени әййемги ўақытлардан бери Муўсаның Нызамы ҳәр бир қалада жәрияланып киятыр ҳәм ҳәр дем алыс күни мәжилисханаларда оқылмақта» (Мат 4:23; Мрк 3:1; Лук 4:15; Елш 15:21; 19:8).

мәңгилик өмир – Мухаддес Китапта мәңгилик өмир тек ғана ўақыттың даўамын емес, ал өмирдиң мазмуны, яғный Қудай менен бирликте жасаўды, Оның мийрими ҳәм берекетлеринен ләззет алыўды билдиреди. Ески Келисимниң базы бөлимлеринде ҳақ адамлар Қудай менен мәңги жасайтуғыны ҳаққында жазылған, айырым ҳалларда өлилердиң тирилиўи ҳаққында айтып өтилген.

Жаңа Келисимде мәңгилик өмир не екенлиги ҳаққында кеңирек ашып берилген. Инсанның денеси өлсе де, руўхы өлмейди. Ийса Масийхқа ҳәм Оны жиберген Қудайға исенген адам мәңги өмирге ийе болады. Бундай адам ушын мәңги өмир усы дүньяда жасап атырған ўақтында басланады. Ол өлсе де ақыретте тириледи ҳәм оннан кейин ҳеш қашан өлмейди. Ақырзаман күни Қудай ҳақларға мәңгилик өмирди сый қылып береди, олар жәннетте жасап, бул дүньядағы барлық жаўызлықлардан азат болады. Гүнакарларға болса мәңги жаза бериледи, олар мәңгиге Қудайдан айырылады (Заб 15:9-11; 22:6; Ийш 26:19; Дан 12:2; Мат 5:12; 25:34, 46; 25:41, 46; Лук 16:22-23; 20:37-38; 23:42-43; Юхн 3:15-16, 36; 5:24, 28-29; 6:40; 10:27-28; 1Пет 1:4; 1Юхн 5:13; 2Кор 4:16-18; 5:1-2, 6-8; Эфс 2:4-6; Фил 1:21-23; 3:13-14; Евр 12:22-24; Аян 20:11-15; 21:1-4; 22:1-5).

Мидия – Қүдиретли патшалық болып, ҳәзирги Иран мәмлекетиниң арқа-батысында жайласқан еди. Б. э. ш. 550-жылға келип, Мидия ҳәм Персия патшалығының ең әҳмийетли аймағына айланды, соның ушын Персия нызамлары «Мидия ҳәм Персия нызамлары» деп аталатуғын болды (Эст 1:19; Дан 6:8).

Мидян, мидянлылар – Ибрайымның тоқалы Қатурадан туўылған улларынан бири. Мидяннан тарқалған әўлад мидян халқы деп аталған еди. Олар көшпели халық болып, көбиси ҳәзирги Ақаба қолтығының шығыс тәрепиндеги шөлде жасайтуғын еди. Соның ушын, ол жерлер мидян халқының ели, сол жерде жасаған халық мидянлылар деп аталған (Жар 25:1-2; Шығ 2:11-15; Бий 6-бап).

мийрим – Мухаддес Китапта «мийрим» ҳәм «мийримли» сөзлери әдетте Қудайға ҳәм Оның қылған ислерине қарата қолланылады. Мийрим сөзиниң тийкарғы мәниси – Қудай уллылығы ҳәм шексиз сүйиспеншилиги себепли Өз қәлеўи менен инсанларға берекет береди. Бул дүнья жаратылғаннан берли Қудайдың мийрими адамзат ҳәм пүткил жанзаттың өмиринде көринип тур. Қудай оларға өмир бағышлайды ҳәм жасаў ушын керекли болған затларды жеткизип турады. Қудай барлық халыққа мийрим көрсетеди. Ески Келисимде Қудайдың Израил халқына болған шексиз мийримин Израил тарийхының ҳәр түрли дәўирлеринде көриўимиз мүмкин. Израил халқының кәраматлы түрде Мысырдағы қуллықтан азат болғаны буның айқын мысалы болады.

Жаңа Келисимде Ийса Масийхтың бул дүньяға келип, Оған исенгенлерге қутқарылыў бергени Қудайдың адамзатқа көрсеткен мийриминиң ең айқын дәлили. Ийса Масийх арқалы Қудай адамларды гүнадан азат қылып, ақлайды ҳәм оларға мәңги өмир бағышлайды. Бул мийримге ҳеш ким ылайықлы емес ҳәм мийрим инсанның қылған саўап ислерине байланыслы емес. Қудайдың көрсеткен мийримине минәсип болыў – гүнадан жүз бурып, Қудайға бойсыныў. Қудай Өз мийрими арқалы исениўшилерге Мухаддес Руўхын береди. Олар Мухаддес Руўх арқалы бул дүньяда Қудайға хызмет қылады (Жар 6:8; 19:16; 50:4; Шығ 33:12-13; Сан 14:8; Нзм 13:17; Аюп 33:24; Заб 17:51; 39:11; 101:14; 110:4; 144:8; Ерм 31:2-3; Жоқ 3:32; Дан 9:18; Юнс 4:2; Лук 1:30; Юхн 1:17; Елш 4:33; 7:46; Рим 5:15; 6:1-2, 14-15; 11:5-6; 12:6-8; 1Кор 15:10; Эфс 1:7-8; 2:4-5, 8-9; 2Сал 1:11-12; 2Тим 1:9-10; Тит 2:11-14; 3:4-7).

Михаил – Мухаддес Китапта еки периштениң аты айтып өтилген, бириншиси – Михаил, екиншиси – Жабрайыл. Михаил бас периштелердиң бири болып, Израил халқының қорғаўшысы деп аталған. Михаил ҳәм оның қол астындағы периштелер шайтан ҳәм оның жаўыз периштелери менен саўаш қылып, оларды көктен қуўып жиберген (Дан 10:13, 21; 12:1; Яҳу 9; Аян 12:7-9).

Моаб, моаб халқы, моаблылар – Бул халық Ибрайымның иниси Лут әўладынан еди. Моаб ели Өли теңиздиң шығыс тәрепиндеги төбешикли өнимдар жерлерде жайласқан еди. Моаб халқы қудай Кемошқа табынатуғын еди. Моаб тили еврейшеге жақын. Бирақ олар Израил халқының душпаны еди. Израилдың пайғамбарлары моаб халқының аянышлы тәғдири ҳаққында көп пайғамбаршылық қылды. Бабилониялылар оларды қырып таслағаннан соң, бул халық жоқ болып кетти (Жар 19:37; Шығ 15:15; Сан 21:11; Ийш 15–16 баплар; Ерм 48-бап; Сеф 2:8-11).

Молох, Милком – Аммон халқының табынған қудайы. Адамлар өз перзентлерин қурбанлық қылыў арқалы Молохқа, яғный Милкомға табынған. Ал Қудайдың нызамларында бундай үрп-әдет пүткиллей қадаған етилген. Деген менен, Ерусалимге жақын жердеги Ҳинном ойпатлығында Израил халқы да Молохқа табынып, перзентлерин қурбанлық қылған (Леб 18:21; 20:2-5; 3Пат 11:7; Ерм 32:35).

мөр – Жип пенен мойынға асып жүретуғын цилиндр сыяқлы буйым ямаса мөр жүзиги. Әййемде бир хатты ямаса ҳүжжетти рәсмийлестириў ушын, оған мум, қорғасын ямаса басқа бир жумсақ нәрсе сүртилип, үстинен мөр басылған. Соның менен бирге, бул мөр хат ямаса ҳүжжет жиберип атырған адамның ҳүкимдарлығын ҳәм бийлигин билдирген (Жар 38:18; 3Пат 21:8; Эст 3:10).

Мухаддес – Мухаддес Китапта мухаддес сөзи көбинесе Қудайға қарата айтылған. Бул сөз Қудайдың пүткил барлықтан жоқарылығын ҳәм теңсизлигин билдиреди. Ол жалғыз, ҳақыйқый Қудай. Қудай пүткиллей пәк, гүнасыз ҳәм минсиз.

Мухаддес сөзи затларға да, адамларға да айтылған. Мухаддес сөзи «пәк, арнаўлы, айырып алынған, бағышланған» мәнислерин билдиреди. Бул сөз Мухаддес шатырдағы, кейин ала Ибадатханадағы буйымларға ҳәм үскенелерге қолланылған. Мухаддес орын ямаса буйым Қудайға бағышланған болып, оларға абайлы болып ҳәм итибар менен мүнәсибетте болыў талап қылынған. Мухаддес шатырда, кейин ала Ибадатханада хызмет еткен руўханийлер де мухаддес есапланған. Руўханийге қолланылған мухаддес сөзи оның Қудайға хызмет етиўине бағышланғанын ҳәм айрықша ўазыйпасы болғанын көрсетеди. Адамлар ҳәм буйымлар Таўратта буйырылған қурбанлықлар ҳәм диний мәресимлер арқалы пәкленип, мухаддес қылынған.

Қудай Өз халқына: «Мухаддес болыңлар», деп буйырған. Буның мазмуны мынадан ибарат, Израил халқы басқа халықлардан айырылып турыўы, өзлерин Қудайға бағышлап, Оның нызамларын орынлаўы керек еди (Шығ 3:5; 12:16; 16:23; 19:6; Леб 19:2; 27:28; 1Пет 1:15; Евр 2:11).

Мухаддес бөлме – ЕҢ МУХАДДЕС БӨЛМЕ сөзине қараң.

Мухаддес Руўх – ҚУДАЙДЫҢ РУЎХЫ сөзине қараң.

Мухаддес шатыр – Израил халқы Қудайға сыйыныў ушын қолланған шатыр. Израил халқы Синай таўында турғанда, Қудай Муўсаға Мухаддес шатырды ҳәм оның барлық үскенелерин ислеўди буйырып, олардың анық үлгилерин көрсеткен. Бул шатырды бир орыннан екинши орынға көшириўге болатуғын еди. Мухаддес шатырдың ишинде еки бөлме бар еди. Биринши бөлмеси Мухаддес бөлме, екиншиси Ең мухаддес бөлме деп аталатуғын еди. Мухаддес шатырдың Ең мухаддес бөлмесинде Келисим сандығы сақланған. Бул шатыр Ушырасыў шатыры деп те аталған. Израил халқы қурбанлықлар усынғанда, Қудай Өз халқы менен ушырасыў ушын усы шатырда болатуғын еди. Кейин патша Сулайман Мухаддес шатырдың орнына Қудайға арнап Ерусалимде Ибадатхана қурдырды (Шығ 25:8-9; 26:1-37; 27:9-19; 29:42-43).

мухаддеслер – Бул сөз Қудайға бағышланған, Оның хызмети ушын ажыратылған, яғный Қудайға тийисли адамлар деген мәнисти билдиреди. Ески Келисимде бир неше мәрте Израил халқына, Жаңа Келисимде болса Ийса Масийхтың изине ергенлерге қарата мухаддеслер деп айтылады (Дан 7:18, 21; 8:24; Елш 9:13, 41; Рим 8:27; 1Кор 6:1; 2Кор 1:1; Эфс 1:15; Фил 4:22; Аян 11:18).

Мысыр – Мысыр Ески Келисимде көп тилге алынған ҳәм дүнья тарийхында әҳмийетли из қалдырған. Мысыр ҳүкимдарлары «Фараон» деп аталған. Мысыр цивилизациясы жүдә раўажланған, халық аралық саўдада баслы орын тутқан. Нил дәрьясының суўлары ҳәм жемисли жерлери Мысыр турғынларын азық-аўқат пенен ҳәмме ўақытта тәмийинлеп турды.

Ашлық дәўирде Юсуп Мысыр халқын ҳәм әкеси Яқыптың барлық шаңарағын қутқарып қалады. Юсуптиң әкеси Яқып ҳәм оның шаңарағы Қананнан Мысырға көшип келеди. Бир неше әўлад өткеннен соң Яқыптың әўлады Мысырда қул болып қалады. Муўса пайғамбар Қудайдың буйрығы менен кәраматлар көрсетип, Израил халқын қуллықтан азат қылады ҳәм Мысырдан алып шығады. Мысыр ҳүкимдарлары көбинесе өз елинен сыртқа, әсиресе Қанан елине үлкен сиясий тәсир өткизетуғын еди ҳәм базыда әтираптағы жерлерге әскерий жүрислер қылатуғын еди. Қанан Мысырдан арқа-шығыста жайласқан, Израил халқы сол жерлерде жасайтуғын еди (Жар 41:46-49, 53-57; 45:16-20; 46:1-7; Шығ 1:8-14; 2:1–15:21).

ораза тутыў – Мухаддес Китапта ораза жүдә әҳмийетке ийе. Инсан илажсыз жағдайларға түсип қалғанда, саўап ушын емес, ал дуўа етиўге берилип, Қудайдың күшине мүтәжлигин билдириў мақсетинде ораза тутады.

Таўрат бойынша, Израил халқы гүналарынан тәўбе қылғанын көрсетиў ушын Пәклениў күни ораза тутыўы керек еди. Сондай-ақ, Израил халқы Бабилонияда сүргинде болғанда да, сүргиннен кейинги дәўирде де қайғылы ўақыяларды еслеў мақсетинде ҳәр жылы ораза тутқан. Ибадатхананың ўайран етилгенин еслеп ораза тутқаны усының бир мысалы болады. Белгиленген оразалардан тысқары, Израил халқы басқа жағдайларда да ораза тутқан. Мысалы, бир адам жақын адамының өлиминен соң өз қайғысын билдириў, қыйын жағдайда Қудайдан жәрдем сораў, өз гүнасынан тәўбе қылғанын ямаса басқаларға дәртлес екенин көрсетиў мақсетинде ораза тутқан.

Ораза әдетте дуўа менен байланыслы болып, Қудайдан жол-жорық алыў ҳәм күш-қуўат сораў ушын, биреўдиң қыйын жағдайын аңсатластырыў ушын тутылған (Леб 16:29-31; 23:26-29; 1Пат 7:6; 2Пат 1:12; 12:15-23; 2Жлн 20:3-4; Эзр 8:21-23; 10:6; Нхм 1:4; Эст 4:3, 15-17; Заб 34:13; Ийш 58:3-12; Ерм 14:10-12; Дан 9:3-4; Юнс 3:5-8).

орама китап, орама қағаз – Әййемги ўақытларда китаплар әдетте узын орама түринде болып, олар папирус ямаса ийленген териден исленген (Ерм 36:22-23; Езк 2:9-10; Зхр 5:1-2; Аян 5:1-2, 4-8).

Өлилер мәканы – Әййемги Израил халқы Өлилер мәканын жер астындағы түпсиз шуқырлық, марҳумлар баратуғын қараңғы жер, деп түсинген (Аюп 17:13; Ийш 14:9; Аян 6:8).

өңирше, қалталы өңирше – Бас руўханий көкирегине тағатуғын, қымбатбаҳа таслар менен безелген арнаўлы қалта. Қалталы өңиршеге Урим ҳәм Туммим деген мухаддес затлар салынған еди. Бас руўханий Қудайдың еркин билиў ушын Урим ҳәм Туммимди қолланған (Шығ 28:15-30).

пайғамбар – Қудайдың хабарын адамларға жеткизетуғын инсан. Ески Келисим дәўиринде Израил халқының пайғамбарлары халықты гүнадан тәўбе қылыўға ҳәм Қудайға қайтып келиўге шақырған. Базыда олар ҳәттеки ҳүкимдарлардың ҳәм басқа халықлардың гүналарын ашып, оларды да туўры жолдан жүриўге шақырған. Пайғамбарлар өз хабарлары арқалы келешекте жүз беретуғын ўақыялар ҳаққында пайғамбаршылық қылған, адамларға жигер берген ҳәм жүз беретуғын апатлардан халықты алдын ала ескерткен. Әдетте олар хабарларында ҳәр түрли салыстырма түрдеги сүўретлеўлерден пайдаланған. Базы пайғамбарлардың жазып қалдырған пайғамбаршылықлары, аянлары ҳәм хабарлары кейин ала Ески Келисимге киргизилип, бул жазыўлар сол пайғамбарлардың атлары менен аталған.

Жаңа Келисим дәўиринде Қудай базы масийхыйларды пайғамбарлық хызметине тайынлаған. Бул пайғамбарлар исениўшилерге Қудайдың сөзин жеткизген. Базыда олар Мухаддес Руўх илҳамы менен пайғамбаршылық та қылған. Мухаддес Китапта жалған пайғамбарлар ҳаққында да айтып өтилген. Олар Қудайдан хабар алып келдик, деп адамларды алдап, жолдан урған (Жар 20:7; Шығ 15:20; Нзм 34:10; Бий 4:4; 1Пат 3:20; Ийш 13:1; Ерм 1:5; Елш 11:27-28; 21:10-11; 1Кор 12:28; 14:1-5, 29-33; Эфс 4:11-12).

парисей – Ийса Масийхтың дәўиринде болған яҳудийлердиң әҳмийетли бир диний топары. Бул атама еврейшеде «ажыратылған» деген мәнисти билдиретуғын сөзден келип шыққан. Парисейлер Таўрат нызамларына қатал түрде әмел қылатуғын еди, соның менен бирге, аўызеки тарқалған үрп-әдетлерге ҳәм пәклениў рәсимлерине де әмел қылатуғын еди. Парисейлер ағымына тек ғана бир неше мың адам кирген болып, улыўма халықтың кишкене бир топарынан ибарат еди. Парисейлер халық арасында абырайға ийе еди. Олардан базылары жоқарғы кеңес ағзалары болған. Айырым парисейлер Ийса Масийхқа исенди, көплери болса Ийсаға ҳәм Оның тәлиматына қарсы шықты (Мат 27:62; Мрк 7:3; Елш 23:6-9).

периз халқы – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Периз халқы Қананның ортаңғы бөлегиндеги таўлы жерлерде жасаған (Жар 13:7; 34:30; Шығ 23:23; Ешу 3:10).

периште – Бул сөз хабаршы ямаса жиберилген дегенди аңлатады. Еврейше «малах», грекше «ангелос», деп айтылады. Ол Мухаддес Китапта көбинесе әпиўайы хабаршылар ямаса хабарлар ҳаққында сөз етилгенде қолланылады. Мухаддес Китапта периште сөзи ақыл-если жанзатлардың айрықша түри сыпатында түсиндириледи. Негизинде, периштелер адамларға қарағанда басқаша болған жанзатлар болып табылады. Олар Қудайды қоршап турады, Қудай дүньяны басқарғанда, олардан пайдаланады. Қудай периштелер арқалы айырым адамларға ҳәм халықларға жәрдем береди.

Мухаддес Китап периштелердиң адамлар ушын айырым ўақыяларға қатнасқаны туўралы айтылған гүрриңлерге бай. Қудай көрсеткен аянлардың баслы мәўритлеринде периштелер өз хызметин айрықша көрсете алған. Мысалы: Синай таўында Мухаддес Нызам жәрияланғанда, Масийх туўылғанда, Оның түр-түси өзгергенде, Ол Гетсемани бағында дуўа еткенде, өлимнен қайта тирилип, аспанға көтерилип кеткенде, олар Қудайдың буйрықларын орынлап, Оның қолында тек әсбап болып хызмет етеди. Соның менен бирликте, Мухаддес Жазыў барлық исениўшилер периштелердиң панасы ҳәм қорғаўы астында екенин ҳәм периштелердиң гүнакарлардың қутқарылатуғынына қуўанатуғынын үйретеди (Дан 10:13; Мат 1:20; 18:10; 25:31; 28:2; Лук 2:10; 15:10; Елш 5:19; 7:38, 53; 1Пет 1:12; Гал 3:19; Евр 1:14; 12:22).

Персия – Әййемги қүдиретли патшалық. Персия патшасы Кир Бабилонияны басып алғаннан соң, Персия патшалығының пайтахты ҳәзирги Ирактың қубласында жайласқан Бабилон болды. Бирақ патша Дарий Персеполис деген таза пайтахт қурдырады. Бул патшалық «Мидия ҳәм Персия» деп те аталады, себеби Мидия бул патшалықтың әҳмийетли ўәлаятларынан бири еди. Персия нызамлары «Мидия ҳәм Персия нызамлары» деп аталған. Даниел пайғамбар Персия ҳүкиметинде жоқарғы лаўазымды ийелеген еди. Эстер китабында сүўретленген ўақыялар Суза қорғанында – Персия патшаларының қысқы сарайында жүз берген. Ҳәзирги Өзбекстанның көп бөлеги ҳәм улыўма Орта Азияның көп жерлери б. э. ш. VІ әсирде Персия патшалығының қарамағында болған. Тарийхшылар сол дәўирдеги Персия патшалығын Ахаменийлер патшалығы деп те атайды (Эст 1:19; Дан 6:1-28; 6:8).

Пурим байрамы – Бул байрам еврей календарының он екинши айы болған адар айының 14-15-күнлеринде белгиленген. Ҳәзирги календарь бойынша, бул ай февральдың ортасынан басланады. Пурим байрамын Персия патшасы Ахашўероштың ҳүкимдарлығы дәўиринде ханбийке Эстер ҳәм оның ағасы Мордохай жәриялаған. Еки күн белгиленетуғын бул байрам даўамында яҳудийлер Қудайдың Израил халқын қырылып кетиўден қалай сақлап қалғанын еслеген. Бул байрамда адамлар шадланған, зыяпатлар берип, бир-бирине саўғалар берген. Бул байрам бабилония тилинде – пур, яғный «шек таслаў» сөзинен алынған (Эст 9:20-32).

рефа халқы – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Бул халық та анақ халқындай бәлент бойлы, күшли болған деп айтылады (Жар 15:20; Нзм 2:11; 3:11; Ешу 13:12).

Руўханий, бас руўханий – Диний хызмет ҳәм мәресимлерди өткериў ушын айрықша таярланған адам. Әййемги Израилда Таўрат бойынша, руўханий Лебий урыўынан, Муўсаның ағасы Харон әўладынан болыўы керек еди. Руўханийлер Мухаддес шатырда, кейин ала Ерусалимдеги Ибадатханада хызмет еткен. Олар сыйыныў ўақтында басшылық қылып, қурбанлықлар беретуғын еди, диний дәстүр ҳәм мәресимлерди өткеретуғын еди. Руўханийлерге хызмет ўақтында лебийлилер жәрдем берген. Мухаддес шатырдың Мухаддес бөлмесине, кейин ала Ибадатхананың Мухаддес бөлмесине кириўге тек ғана руўханийлердиң ҳуқықы бар еди. Руўханийлерге Израилда жер үлес берилмеген еди. Таўрат бойынша, олар берилген қурбанлықлардан үлес алып, күнделикли мүтәжликлерине қолланатуғын еди. Руўханийлерге адамлар арасындағы келиспеўшиликлерди шешиў ҳәм Қудайдың нызам ҳәм қағыйдаларын халыққа үйретиў ўазыйпасы тапсырылған еди.

Бас руўханий өз ўазыйпасын орынлаў ушын арнаўлы кийимлер кийген. Бул кийимлер эфод, баҳалы үст кийим, нағыслы узын көйлек, сәлле, белбеў ҳәм он еки тас тағылған қалталы өңиршеден ибарат еди. Бас руўханий жылына бир мәрте – Гүнадан пәклениў күнинде өзиниң ең әҳмийетли ўазыйпасын орынлаған. Сол күни бас руўханий Мухаддес шатырдың, кейин ала Ибадатхананың Ең мухаддес бөлмесине кирген. Бул бөлмеде ол өзин ҳәм Израил халқын гүнадан пәклеў мәресимин өткерген (Шығ 28-бап; Леб 8:6-9; Сан 18:8-20).

садақа – Адамлар Қудайға сыйынып, өз исенимин ҳәм иззет-ҳүрметин билдириў ушын беретуғын нәрсе. Таўрат нызамы бойынша еки садақа түри бар, булар мынадай: ғәлле садақасы ҳәм ишимлик садақасы (Шығ 25:29; 29:28; Леб 2:2).

саддукей – Ийса Масийхтың дәўиринде болған яҳудийлердиң әҳмийетли бир диний топары. Бул топар руўханийлерден ҳәм жоқарғы класс адамларынан ибарат еди. Саддукейлер үлкен сиясий күшке ийе болып, Ибадатхана ислерине де ҳүкимин өткизетуғын еди. Жоқарғы кеңес ағзаларының көпшилиги саддукейлерден ибарат еди. Парисейлерден айырмашылығы, олар аўызеки тарқалған үрп-әдетлерди қабыл қылмайтуғын еди, тек ғана Таўратта жазылған нызам ҳәм қағыйдаларға әмел қылатуғын еди, өлилердиң тирилиўине де исенбейтуғын еди. Ийса менен саддукейлер арасында көп келиспеўшиликлер болып туратуғын еди (Мат 3:7; 22:23-33; Елш 4:1-3; 5:17).

Самария – Б. э. ш. 885-874-жыллары ҳүкимдарлық қылған патша Омрий дәўиринен баслап, Самария Израилдың, яғный арқадағы патшалықтың пайтахты болды. Ески Келисимде базыда Самария деген атама Израил патшалығының орнына да қолланылған. Жаңа Келисимде болса бул атама астында Иордан дәрьясының батысындағы, Галиланың қубла тәрепиндеги жерлер нәзерде тутылған. Самария Рим империясына қараслы Яҳудия аймағының ишинде еди (3Пат 13:32; 16:23-24; 4Пат 17:24).

самариялы – Жаңа Келисим дәўиринде Самарияда туўылған адам. Б. э. ш. 722-жылы ассириялылар Израилды, яғный арқа патшалықты басып алғаннан кейин турғынларының көпшилигин тутқын етип алып кетти. Самария жерине болса жат халықлар мәжбүрий көширилди. Бир неше әсирлерден соң греклер де бул жерлерге орналасып алды. Соның ушын, Рим империясы дәўиринде Самария турғынлары этника жағынан аралас болған. Самариялылар ҳәм яҳудийлер арасында келиспеўшилик бар еди. Самариялылар тек ғана өзлериниң Таўратын Қудай жиберген мухаддес китап деп билетуғын еди. Олардың Таўрат нусқасының яҳудийлердиң Таўратынан өзгешелиги бар еди. Самариялылар Қудайға Ерусалимде емес, ал Гериззим таўында сыйынған. Олар шама менен б. э. ш. 400-жылы Гериззим таўында ибадатхана қурған. Бул ибадатхана шама менен б. э. ш. 128-жылы яҳудийлер тәрепинен ўайран қылынған. Буның ақыбетинде яҳудийлер ҳәм самариялылар арасында қарсылық оғада күшейген (4Пат 17:1-6, 24-41).

Сидон – ФЕНИКИЯ сөзине қараң.

Сион – Патша Даўыт ебус халқынан тартып алған Ерусалимниң бир бөлеги Сион деп аталатуғын еди. Бул орын Даўыттың қорғаны деп аталды. Кейин болса Ибадатхана қурылған төбе Сион таўы деп аталатуғын болды. Ески Келисимдеги қосық қатарларында ҳәм пайғамбарлардың жазыўларында Сион сөзи көбинесе Ерусалим қаласына ямаса Қудайдың халқына қарата қолланылған (2Пат 5:6-9; 3Пат 8:1; 4Пат 19:21).

суў сақлағыш, суў сақланатуғын шуқыр – Жаўынның суўын бир жерге жыйнаў ҳәм сақлаў ушын исленген жасалма ҳәўиз. Шуқыр етип қазылғаннан соң шуқырдың ҳәмме жағына таслар қалап шығылады. Таслардың үсти сыбалып, қудық сыяқлы етип исленген. Оннан қала берсе, тастай қатты жерлерде де, жерди қазып, ҳәўиз ислеген, тастай болғаны ушын, қазылған шуқырдың дийўалларына тас қалаўдың ҳәжети болмаған (1Пат 13:6; 19:22; 2Пат 3:26; Ийш 22:11; Ерм 38:6).

суўға шомылдырыў – Грекше «баптизо» – суўға шомылдырыў ямаса жуўындырыў деген мәнисте. Әҳмийетли диний мәресимлерден бири болып, бул мәресим арқалы инсан өзин Қудайға бағышланғанын көрсетеди. Таўрат нызамлары бойынша, инсан напәкликтен тазаланыў ушын суў менен жуўынып, пәклениў мәресимин өткизетуғын еди. Кейин ала, Ийса Масийх дәўиринде Яқыя адамларды суўға шомылдырылыўға шақырды. Ийса Қудайдың еркин толық орынлаў ушын Яқыя тәрепинен суўға шомылдырылған. Ийса пүткил ел бойлап тәлим берип жүргенде, оның шәкиртлери де Яқыяға уқсап адамларды суўға шомылдыратуғын еди.

Ийса Масийх аспанға көтерилмесинен алдын шәкиртлерине: «Сонлықтан да барып, барлық миллетлерди Маған шәкирт қылыңлар: оларды Әкениң, Улдың ҳәм Мухаддес Руўхтың аты менен шомылдырыңлар», деп буйрық берди. Сол ўақыттан баслап суўға шомылдырыў мәресими Ийсаның өлими ҳәм тирилиўиниң белгиси болып хызмет етеди. Суўға шомылдырылған адам ески өмири ушын өлип, жаңа өмир ушын тирилген есапланады. Шомылдырылыў және исениўшилердиң Ийсаның қаны арқалы гүнадан пәкленгенин де билдиреди (Шығ 29:4; 30:17-21; Мат 3:13-15; Мат 28:18-20; Юхн 3:22-26; 4:1-3; Елш 22:16; 1Пет 3:21; Рим 6:1-5; Кол 2:12; Евр 6:2).

сүйиспеншилик – Мухаддес Китапта бул сөз тек ғана адамлардың өз ара мүнәсибетин емес, ал олардың Қудай менен болған жақын мүнәсибетин көрсетиў ушын да қолланылған.

Ески Келисимде буның анық мысалы Қудайдың Израил халқы менен болған мүнәсибети болады. Израил халқы Қудайдың сүйиспеншилигине ийе болғанлықтан, Қудай олар менен келисим дүзиўге шешим қабыллайды. Бул келисимниң шәрти бойынша, Израил халқы Ийеси Қудайды пүткил жүреги менен, жаны менен, пүткил барлығы менен сүйиўи ҳәм Оның буйрықларын орынлаўы тийис еди. Сол буйрықлардың биринде айтылыўы бойынша адам өзгени өзиндей сүйиўи керек.

Ийса Масийх Қудайды ҳәм басқаларды сүйиў ҳаққындағы буйрықларды Таўраттың ең әҳмийетли буйрықлары деп есаплаған. Ол Өз шәкиртлерине, бир-бириңизди сүйиңлер, буйрықларыма әмел қылыңлар, деп буйырған. Ийсаның Өзи де аспандағы Әкесин қаншелли сүйетуғынын көрсетиў ушын Оның буйрықларын толық орынлаған.

Қудай пүткил адамзатқа болған сүйиспеншилигин көрсетиў мақсетинде бул дүньяға Өзиниң жалғыз Улы Ийса Масийхты жиберген еди. Ийса Масийх адамзаттың гүнасы ушын қурбан болды. Ийсаға исенген ҳәр бир адам гүналарынан пүткиллей пәкленеди ҳәм мәңги өмирге ийе болады. Қудай сүйиспеншилик булағы болғаны ушын Оған исенгенлер де Қудайдан үлги алып, бир-бирин жақсы көриўи керек (Леб 19:18; Нзм 6:5; 7:6-9; 11:1; Мрк 12:28-34; Юхн 3:16; 13:34-35; 14:15, 21-24, 31; 15:9-10, 12, 17; 1Юхн 4:7-10, 11-12, 16, 19-21; Рим 5:8).

сүргин – Бул сөз астында әдетте Израил ҳәм Яҳуда патшалықлары душпанлар тәрепинен басып алынып, турғынларының көпшилиги басқа елге тутқын етип әкетилген дәўир нәзерде тутылады. Мухаддес китапта айтылыўынша Израил ҳәм Яҳуда халықлары Қудайдың ҳүкими ақыбетинде сүргин етилген, себеби олар Қудайдың Муўса арқалы дүзген келисимине садық болмаған еди.

Б. э. ш. 722-жылы Ассирия Израилды, яғный арқа патшалықты басып алды. Ассириялылар Израил пайтахты Самарияны қолға киргизгеннен соң халықтың көпшилигин Ассирияның аймақларына тутқын етип алып кетти. Израил елине болса жат халықларды мәжбүрлеп көширди. Б. э. ш. 605-жылдан баслап, Бабилония халқы Яҳудаға, яғный қубла патшалыққа қайта-қайта ҳүжим қылды. Усы ҳүжимлер ўақтында олар базы яҳудийлерди Бабилонияға тутқынлыққа алып кетти. Даниел пайғамбар деп танылған жас жигит те сол тутқынлар арасында еди. Б. э. ш. 586-жылы бабилониялылар Яҳуда пайтахты Ерусалимди қолға киргизип, оны ўайран қылды. Елдиң көпшилик турғынларын тутқын етип алып кетти. Тутқынға түспеген яҳудийлер Мысырға қашып барды.

Яҳудийлер Бабилония сүргининде болғанда да өзлерине үй салып, саўда ҳәм дийханшылық пенен шуғылланған. Олар өз диний үрп-әдетлерине әмел қылған ҳалда, миллий өзлигин сақлап қалған. Даниел ҳәм Езекиел пайғамбарлар усы сүргин дәўиринде хызмет еткен. Кейин Яҳуда ели Персия ҳүкимдарлығы астында болғанда, яҳудийлерден базылары Зеруббабел ҳәм Ешуа басшылығында Яҳудаға қайтып барып, Ерусалимде Ибадатхананы қайта қурыўды баслаған. Арадан жыллар өтип, Персия патшасының хызметиндеги яҳудий ҳәмелдары Нехемия да Яҳудаға қайтқан ҳәм Ерусалим дийўалларын қайта қурыў ислерине басшылық қылған.

Көп яҳудийлер өз ўатанынан узақта жасап қалған. Эстер китабында Персия патшалығында жасаған яҳудийлер туўралы сөз етилген. Бул ўақыялар б. э. ш. V әсирде Персия патшалығының пайтахты Сузада болған (4Пат 17:5-24; 24:1-4, 13-16; 25:11-12, 25-26; 2Жлн 36:13-21; Эзр 1:1-5; 2:1-2, 70; 7:1-7; Нхм 1:1-11; Ерм 25:1-11; 43:1-7; 52:1-16, 28-30; Дан 1:1-6).

Тир – ФЕНИКИЯ сөзине қараң.

туңғыш ул – Әййемги ўақытлары туңғыш ул жоқарғы орынға ийе еди. Әдетте туңғыш улға пәтия берилгенде, оған айрықша берекет тиленген. Туңғыш ул инилерине қарағанда еки есе көп мийрас алған. Әкесиниң өлиминен соң туңғыш ул шаңарақ басшысы есапланған.

Таўрат бойынша, Израил халқында ҳәр бир шаңарақтағы қарыннан биринши шыққан ул Қудайға тийисли болып, Оған бағышланыўы тийис еди. Барлық туңғыш уллардың орнына лебийлилер Мухаддес шатырда, кейин ала Ибадатханада хызмет қылған. Туңғыш улды қайтарып сатып алыўдың белгиси сыпатында руўханийлерге пул садақа етип берилген. Қудай Израил халқының туңғыш улларын Мысырдағы ең кейинги апаттан қурбанлық арқалы қутқарған, кейин ала бул Қутқарылыў байрамы етип белгиленетуғын болды (Жар 25:29-34; 27:1-40; 48:12-20; Шығ 13:1-2, 11-16; 12:26-27; Сан 3:11-13, 40-41; 18:15-16; Нзм 21:15-17).

усынылған нанлар – Мухаддес шатырдағы столға, кейин ала Ибадатханадағы столға Израилдың он еки урыўы ушын он еки ашытқысыз нан қойылған. Бул нанлар Жаратқан Ийениң дәргайындағы столға қойылған, соның ушын еврейшеде «дәргайындағы нан» деп те аталған. Нанлар столда бир ҳәпте турғаннан соң, жаңа писирилген он еки нан менен алмастырылған. Столдан алынған нанларды тек ғана руўханийлер жеген. Усынылған нанлар Жаратқан Ийениң дәргайын билдиретуғын нышан болып, Қудай Израил халқының қүдирети ҳәм тәмийинлеўшиси екенлигин де билдирип турған (Леб 24:5-9).

Ушырасыў шатыры – Ушырасыў шатырының және бир аты Мухаддес шатыр. Адамлар Муўса арқалы Жаратқан Ийеден мәсләҳәт сораў нийетинде орданың сыртындағы шатырға келген. Жаратқан Ийе сол шатырда Муўсаға сөйлеген (Шығ 39:32; 40:2; Леб 1:1; 10:8).

фараон – Әййемги Мысыр патшаларының атамасы (Жар 41:1; Шығ 6:27).

Феникия – Израилдан арқа тәрепте Жер Орта теңизи бойында жайласқан жер. Бул жер Тир, Сидон, Арўад ҳәм Габол қалалары тәрепинен бақлаў астында болған. Ҳәзирги Ливан мәмлекетиниң Жер Орта теңизи бойындағы жери әййемги Феникия жерине туўры келеди (3Пат 5:1; 2Жлн 2:3, 11; Мрк 7:24; Елш 11:19; 15:3; 21:2).

филист халқы, филистлер, Филистия – Әййемги дәўирлерде Филистияның турғынлары филист халқы деп айтылған. Қанан жериниң қубла-батыс тәрепинде, Жер Орта теңизиниң бойында жайласқан еди. Жер Орта теңизиндеги Крит атаўында жасаған халықтан келип шыққан болыўы мүмкин. Филист халқы Газа, Ашкелон, Ашдод, Гат, Экрон қалаларына тийкар салған (Жар 26:1; Шығ 13:17; Бий 13:1; 2Пат 5:17).

Хабашстан – Еврейшеде бул «Куш» деп аталған. Жар 10:6 аят бойынша Хабашстанның турғынлары Нухтың ақлығы Куштың урпақлары болады. Хабашстан Мысырдың қубласында, шама менен Нубия ямаса Эфиопия аймағында жайласқан (4Пат 19:9; Эст 1:1; Заб 86:4; Ийш 11:11; Сеф 3:10).

хет халқы, хетлер – Ески Келисим дәўириниң басында бул атама Қанан нәсилинен болған Хеттиң әўладына айтылады. Ибрайым жасаған заманда Қанан елинде бир неше халықлар жасайтуғын еди. Олардың бири хет халқы еди. Хет халқынан болған Эфрон деген адам Ибрайымға Сараны жерлеў ушын жер сатқан еди. Израил халқы Қананды басып алғанда, хет халқын да жеңилиске ушыратқан еди. Патша Сулайман хет әўладларын аўыр жумысқа жумсаған. Б. э. ш. XVІІ әсирден XІІ әсирге дейин хет халқының патшалығы уллы бир патшалық болып, көп жерлерди ийелеген. Бул жерлер ҳәзирги Туркиядан қублаға қарай, Сирияға дейин созылған еди. Кейин ала Ассирия хет халқын жеңилиске ушыратып, олардың жерлерин басып алған (Жар 10:15; 23:1-20; 3Пат 9:20-21).

хиў халқы, хиўлер – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Хиў халқы Қанан елиниң орайында жасаған (Шығ 3:8; Нзм 7:1; Ешу 3:10; 3Пат 9:20).

Хош Хабар – Ески Келисим пайғамбарлары Масийх ҳаққында көп пайғамбаршылық қылған. Интизарлық пенен күтилген Масийхтың келгени ҳаққындағы хабар Жаңа Келисимде Хош Хабар деп аталады. Ийса адамзатты гүна ҳәм өлим күшинен азат қылыў ушын келген. Ийса Масийхқа исенген ҳәр бир адам, миллетинен тысқары, Қудайдың Патшалығына кире алады.

Ийса Масийх жер жүзиндеги хызмети даўамында Өз шәкиртлери менен бирге: «Қудайдың Патшалығы жақынласты!» деп жәрия қылып, адамларды тәўбе қылыўға ҳәм Хош Хабарға исениўге шақырған. Ийсаның Өз тәлиматы ҳәм қылған ислери, адамзатты гүналардан азат қылыў ушын атанақ ағашта жан бериўи ҳәм үшинши күни өлимнен тирилиўи арқалы адамлар Хош Хабарды және де толық түсине баслады. Ийса аспанға көтерилместен алдын шәкиртлерине Хош Хабарды пүткил дүнья бойлап тарқатыў ўазыйпасын тапсырды. Шәкиртлер Ийсаның Масийх, яғный Қудай тәрепинен жиберилген Қутқарыўшы екенин айтып, Хош Хабарды жәриялай баслады.

Хош Хабар сөзи Жаңа Келисимдеги биринши төрт китапқа қолланылған. Бул Хош Хабарларда Ийса Масийхтың өмири, хызмети ҳәм тәлими сөз етилген (Мат 4:23; 10:7; 24:14; 28:18-20; Мрк 1:14-15; Лук 2:10-11; 4:16-21; 7:20-23; 24:44-48; Елш 1:8; 4:12; 5:42; 1Кор 15:1-4).

ҳалилуйя – Еврейше сөз болып, «Жаратқан Ийени алғыслаң» деген мәнисти билдиреди (Заб 110:1; 149:1; 134:1; Аян 19:1).

Шаббат күни – Израил халқында ҳәптениң жетинши күни, бизлердиң ҳәптемиз бойынша шемби күни. Бул күн мухаддес есапланып, дем алыў күни болған. Қудайдың Муўса арқалы берген нызамы бойынша, Шаббат күни жумыс ислеў қадаған етилген еди. Израил халқы Шаббат күнин Қудайға шүкир айтыўға бағышлаған. Бул күнде руўханийлер арнаўлы қурбанлық усынған.

Жаңа Келисим дәўирине келип, дин хызметкерлери Шаббат күнине тийисли қыйын қағыйдалар дизимин жаратқан. Ийса Өз тәлиматы ҳәм қылған ислери менен бул дизимге қарсы шығып, адамларға дем алыў күниниң негизги мәнисин түсиндиреди ҳәм инсан Шаббат күни ушын емес, ал Шаббат күни инсан ушын жаратылғанын айтады (Шығ 20:8-11; 31:12-17; Леб 23:3; Сан 28:9-10; Нзм 5:12-15; Мат 12:1-14).

шайтан – Аспандағы жанзат, гүнакар периштелердиң басшысы. Бул периштелер жаўыз руўхлар, жинлер деп те аталған. Шайтан Қудайға ҳәм Қудайдың халқына қарсы шығады. Ол ҳәмме ўақытта жаўызлық қылыўға ҳәрекет етип, адамларды алдайды ҳәм оларды Қудайдың жолынан азғырады. Ийса Масийх күшли ерки ҳәм кәраматлары арқалы шайтаннан үстем екенлигин көрсетти. Жаңа Келисимде, бир күни шайтан пүткиллей жеңилиске ушырайды, деп жазылған.

«Шайтан» деген атама еврей тилиндеги «душпан, айыплаўшы» мәнисин билдиретуғын сөзден келип шыққан. Жаңа Келисимде шайтан және азғырыўшы деп те айтылады. Жаңа Келисимде, шайтан адамларды азғырыўға салады, деп айтылған. Ол «бул дүньяның ҳәкими» деп те аталған (Зхр 3:1; Мат 4:1-11; 25:41; Лук 8:12; Юхн 8:44; 12:31; Елш 10:38; 1Юхн 3:8; 2Кор 4:4; 1Сал 2:18; Аян 12:9, 10; 20:10).

шек – Шек таслаўда ағаш бөлеклери ямаса таслар қолланылған, усы арқалы Қудайдың еркин анықлаған. Базыда адамлар шек таслап, Қудайдан бир исти қалай ямаса қашан ислеў кереклигин сораған (Леб 16:8; Ешу 19:1; Юнс 1:7).

Эдом, эдом халқы, эдомлылар – Бул халық Яқыптың ағасы Эсаўдан келип шыққан. Эдом халқы Өли теңиздиң қубла ҳәм қубла-шығысындағы таўлы Сеир жеринде жасаған. Бул халық Израил халқының душпаны болып келген. Даўыттың ҳүкимдарлығы дәўиринде Израил халқы эдомлылардың жерин басып алды. Бирақ Даўыттың ҳүкимдарлығынан соң эдом халқы Израилға қарсы бас көтерип турған ҳәм нәтийжеде өз ғәрезсизлигине ерискен еди (Жар 36:8-9; Сан 20:14-21; 2Пат 8:13-14; 3Пат 11:14-22; 4Пат 8:20-22).

эфод – Еврейше сөз, бас руўханийдиң кийетуғын арнаўлы кийимин усылай атаған. Эфодқа тағылған қалталы өңиршеге Урим ҳәм Туммим деген мухаддес нәрселер сақланған. Айырым жағдайларда руўханийлер Қудайдың еркин билиў ушын Урим ҳәм Туммимнен пайдаланған. Ески Келисимниң базы аятларында эфод сөзи руўханийлердиң кийетуғын кийимине қолланылып, бул кийим зығыр таўардан тигилген. Бийлер китабында бул сөз бутты ямаса адамлар пал ашыў ушын пайдаланған затты билдирген (Шығ 28:6-14; 29:5; Бий 8:27; 17:5; 1Пат 23:9-12).

Эфрайым – Яқыптың улы Юсуп Мысырда еки уллы болады, үлкени Менашше, генже баласы Эфрайым еди. Эфрайым ҳәм Менашше урыўлары Юсуптиң усы еки улынан келип шыққан. Эфрайым генже ул болса да, Яқып оны Менашшеден жоқары қойып, пәтия берген.

Патша Сулайманның өлиминен соң арқадағы он урыў қубладағы Яҳуда ҳәм Бенямин урыўларынан ажыралып шықты. Бул он урыў өз алдына мәмлекет қурып, Израил патшалығы деп аталды. Бул елдиң пайтахты Самария болды. Арқадағы урыўлар арасында Эфрайым ең үлкен урыў болғаны ушын, Ески келисимниң базы қатарларында Эфрайым деген атама он урыўға ҳәм олар орнатқан Израил патшалығына қарата қолланылған (Жар 48:17-20; 3Пат 11:26–12:24).

Яқып – Яқып Ибрайымның ақлығы, Ысақтың улы еди. Яқып Пенуелде Қудай менен гүрескеннен соң, Қудай оған «Израил» деп ат қойды. Соның ушын, Ески Келисимде Яқыптың әўладлары «Израил халқы» деп аталған. Көбинесе Ески Келисимдеги пайғамбарлар жазыўларында ҳәм қосық қатарларында Израил халқы Яқып ямаса Яқыптың әўлады деген ат пенен айтылады (Жар 32:28-29; 35:10; Мат 13:55; 17:1; 27:56; Гал 1:19).

Жаңа Келисимде Ийсаның он еки елшиси арасында Яқып атлы еки шәкирти бар еди. Ийсаның Яқып деген иниси де болып, ол Ерусалимдеги жәмәәттиң абырайлы жолбасшысы ҳәм Жаңа Келисимдеги «Яқыптың хаты» авторы еди (Жар 32:28-29; 35:10; Мат 13:55; 17:1; 26:36; Гал 1:19).

Яҳуда – Яқыптың он еки улының бири болып, Яҳуда урыўының бабасы еди. Яҳуда урыўы Израил елиниң қубла бөлиминдеги ең үлкен урыў болған. Патша Сулайманның өлиминен соң арқадағы он урыў қубладағы Яҳуда ҳәм Бенямин урыўларынан айырылып шықты. Яҳуда ҳәм Бенямин урыўлары өз алдына ел болып, Яҳуда патшалығы деп аталды. Бул елдиң пайтахты Ерусалим болды. Ески Келисимниң базы жерлеринде қубладағы бул еки урыў Яҳуда халқы деп айтылып, усы урыўлар жасаған жер, Яҳуда ели деп айтылған.

Б. э. ш. 586-жылы бабилониялылар Яҳуда елин басып алып, турғынларының көбисин Бабилонияға сүргин етип алып кеткен. Жетпис жылдан кейин, Персия империясы ҳүкимдарлығы дәўиринде сүргиндеги яҳудийлердиң базылары Яҳудаға қайтып келди. Олар Ерусалимдеги Ибадатхананы ҳәм қала дийўалларын қайта қурды. Ерусалим қаласының әтирапында жасап атырған яҳудийлердиң жери Яҳуда патшалығынан кишкене еди (3Пат 12:17–12:24; 4Пат 25:18-21; Эзр 1:1-11; Нхм 1:1–2:8).

яҳудий – «Яҳудий» сөзи Яқып улы Яҳуданың атынан келип шыққан. Б. э. ш. 586-жылы бабилониялылар Яҳуда елин, яғный қубла патшалықты басып алып, турғынларының көбисин Бабилонияға сүргин етип алып кеткен. Бабилониядағы жетпис жыллық тутқынлық дәўиринде ҳәм оннан кейин «яҳудий» сөзи Яҳуда халқына ҳәм улыўма Израил урыўларының әўладларына қолланылып, миллет мәнисин билдиретуғын сөзге айланған (4Пат 25:25; Нхм 1:2; 13:23; Ерм 32:12; Эст 3:6; Мат 27:29; Елш 2:5).

Яҳудия – Бул ат тек ғана Жаңа Келисим китапларында қолланылған, әдетте Өли теңизиниң батыс тәрепиндеги төбешикли жерлерди билдиреди. Ески Келисим дәўиринде бул жерлер Яҳуда урыўына тийисли болған. Бул жер Александр Македонский тәрепинен басып алынғаннан соң «Яҳудия» деген ат пенен белгили болды. Жаңа Келисим дәўиринде «Яҳудия» Рим империясына кирген ўәлаят болған. Бул ўәлаяттың жери тек ғана Өли теңизиниң батыс тәрепиндеги жерлерди емес, ал арқадағы Самария жерин ҳәм батыстағы Жер Орта теңизи бойындағы жерлерди өз ишине алатуғын еди (Мат 4:25; 19:1; Лук 3:1; 23:5; Елш 10:37).

Ески Келисимдеги өлшем бирликлер

Ески Келисимдеги өлшем бирликлер

Берилген өлшем бирликлердиң өлшемлери анық белгили емес. Олар ўақыттың өтиўи менен өзгерип барған ҳәм орынларда бир-биринен өзгешелиги болған.

Аўырлық өлшеми
Гера | 0,5 гр
Беқа | 5,5 гр
Шекел | 11 гр
Мина | 550 гр
Талант | 34 кг

Сыйымлық өлшеми
Омер | 2,2 л
Сеа | 7,5 л
Эфа | 22 л
Кор/хомер | 220 л

Суйықлық өлшеми
Лог | 0,3 л
Ҳин | 3,7 л
Бат | 22 л

Сүўретлер

Сүўретлер

1. Мухаддес шатыр

2. Патша Сулайман қурдырған Ибадатхана

3. Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана жойбары Ийса Масийх дәўиринде

4. Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана Ийса Масийх дәўиринде

Мухаддес шатыр

Патша Сулайман қурдырған Ибадатхана

Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана жойбары Ийса Масийх дәўиринде

Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана Ийса Масийх дәўиринде

Диаграмма бойынша көрсетилген Израил халқының тарийхы

Диаграмма бойынша көрсетилген Израил халқының тарийхы

Израил халқының календары

Израил халқының календары

Мухаддес Китап қолжазбаларының фото сүўретлери

Мухаддес Китап қолжазбаларының фото сүўретлери

«Ленинград кодекси» Ески Келисимниң қолжазбаларынан

Юнус пайғамбардың китабынан алынған бул еврейше қолжазба шама менен б. э. 1000-жыллары көширилген

Ески Келисимниң «Қумран» қолжазбаларының бири

Ийшая пайғамбардың китабынан алынған бул еврейше қолжазба шама менен б. э. ш. 100-жылларда көширилген

Ески Келисимниң «Әййемги грекше аўдарма» қолжазбаларынан бир бөлек

Ешуа китабынан алынған бул грекше қолжазба шама менен б. э. 200-жыллары көширилген

Жаңа Келисимниң қолжазбаларынан «Папирус-52» деп аталған бөлек

Юхан жазған Хош Хабардан алынған бул грекше қолжазба шама менен б. э. 125-жыллары көширилген

«Кодекс Синайтикус» Жаңа Келисимниң қолжазбаларынан

Матта жазған Хош Хабардан алынған бул грекше қолжазба шама менен б. э. 340-жыллары көширилген

Карталар

Карталар

1. Эййемги дәўирдеги Жақын Шығыс

2. Израил халқының Мысырдан шыққаннан кейин жүрип өткен жолы

3. Қанан ҳәм оның әтирапындағы жерлердиң тәбият картасы

4. Он еки урыўдың жери

5. Ерусалим патшалар дәўиринде

6. Израил патшалығы Шаул, Даўыт ҳәм Сулайман дәўиринде

7. Израил ҳәм Яҳуда патшалықлары

8. Ассирия патшалығы

9. Бабилония патшалығы Яҳуда халқы сүргин етилген дәўирде

10. Персия патшалығы

11. Александр Македонский патшалығы

12. Рим империясы

13. Палестина Ийса Масийх дәўиринде

14. Ийса Масийх дәўириндеги Ерусалим

15. Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған биринши сапары

16. Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған екинши сапары

17. Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған үшинши сапары

18. Павелдиң Римге алып кетилиўи

Эййемги дәўирдеги Жақын Шығыс

Израил халқының Мысырдан шыққаннан кейин жүрип өткен жолы

Қанан ҳәм оның әтирапындағы жерлердиң тәбият картасы

Он еки урыўдың жери

Ерусалим патшалар дәўиринде

Израил патшалығы Шаул, Даўыт ҳәм Сулайман дәўиринде

Израил ҳәм Яҳуда патшалықлары

Ассирия патшалығы

Бабилония патшалығы Яҳуда халқы сүргин етилген дәўирде

Персия патшалығы

Александр Македонский патшалығы

Рим империясы

Палестина Ийса Масийх дәўиринде

Ийса Масийх дәўириндеги Ерусалим

Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған биринши сапары

Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған екинши сапары

Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған үшинши сапары

Павелдиң Римге алып кетилиўи

Table of Contents

Мухаддес Китап: Ийшая

Алғы сөз

Ийшая

- Алғы сөз
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28
- 29
- 30
- 31
- 32
- 33
- 34
- 35
- 36
- 37
- 38
- 39
- 40
- 41
- 42
- 43
- 44
- 45
- 46
- 47
- 48
- 49
- 50
- 51
- 52
- 53
- 54
- 55
- 56
- 57
- 58
- 59
- 60
- 61
- 62
- 63
- 64
- 65
- 66

Қосымша материаллар
Сөзлик

Адам Улы
амалек халқы, амалеклер
аммон халқы, аммонлар
амор халқы, аморлар
анақ халқы, анақлар
Арам
арфа
Аспан Патшалығы
Ассирия
атанақ ағаш
Ашера (кийели ағаш)
Аштарта
Ашытқысыз нан байрамы
Әке
әмеңгер
Баал
Бабилония, Бабилон
Башан
Галила үлкеси
Гилад
гиргаш халқы
гүна
диний муғаллим
ебус халқы, ебуслы
елши
Ең мухаддес бөлме
Ерусалим
Жабрайыл
Жаңа ай байрамы
Жаратқан Ийе
Жаратқан Ийениң Үйи
Жартас, қорғаўшы Жартас
жаўыз руўх
жәмәәт
жин
жоқарғы кеңес
зәйтүн

Зүрәәт байрамы, Ҳәптелер байрамы, Елиўинши күни байрамы

Ибадатхана
Израил
Ийемизди еслеў кешеси
Ийе, Ийем, Ийемиз
Кәрнай
Кәрнай байрамы
келисим
Келисим сандығы
Кемош
кен халқы, кенлер
керуб
кийели тас
Қанан
қанан халқы, қанан халықлары, қананлы
Қос байрамы, Жыйын-терим байрамы
Қудай
Қудай Таала
Қудайдың Патшалығы
Қудайдың Руўхы
Қудайдың Улы, Қудай Тааланың Улы
Қудайдың Үйи
қурбанлық
Қутқарылыў байрамы
қутқарыў, қутқарылыў
қыз Сион
лебийли, лебийлилер
Лира
май
майлаў
Масийх
мәжилисхана
мәңгилик өмир
Мидия
Мидян, мидянлылар
мийрим
Михаил
Моаб, моаб халқы, моаблылар
Молох, Милком
мөр
Мухаддес
Мухаддес бөлме
Мухаддес Руўх
Мухаддес шатыр
мухаддеслер
Мысыр
ораза тутыў
орама китап, орама қағаз
Өлилер мәканы
өңирше, қалталы өңирше
пайғамбар
парисей
периз халқы
периште
Персия
Пурим байрамы
рефа халқы
Руўханий, бас руўханий
садақа
саддукей
Самария
самариялы
Сидон
Сион
суў сақлағыш, суў сақланатуғын шуқыр
суўға шомылдырыў
сүйиспеншилик
сүргин
Тир
туңғыш ул
усынылған нанлар
Ушырасыў шатыры
фараон
Феникия
филист халқы, филистлер, Филистия
Хабашстан
хет халқы, хетлер
хиў халқы, хиўлер
Хош Хабар
ҳалилуйя
Шаббат күни
шайтан
шек
Эдом, эдом халқы, эдомлылар
эфод
Эфрайым
Яқып
Яҳуда
яҳудий
Яҳудия
Ески Келисимдеги өлшем бирликлер

Сүўретлер

- Мухаддес шатыр

- Патша Сулайман қурдырған Ибадатхана

- Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана жойбары Ийса Масийх дәўиринде

- Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана Ийса Масийх дәўиринде

Диаграмма бойынша көрсетилген Израил халқының тарийхы

Израил халқының календары

Мухаддес Китап қолжазбаларының фото сүўретлери

Карталар

- Эййемги дәўирдеги Жақын Шығыс

- Израил халқының Мысырдан шыққаннан кейин жүрип өткен жолы

- Қанан ҳәм оның әтирапындағы жерлердиң тәбият картасы

- Он еки урыўдың жери

- Ерусалим патшалар дәўиринде

- Израил патшалығы Шаул, Даўыт ҳәм Сулайман дәўиринде

- Израил ҳәм Яҳуда патшалықлары

- Ассирия патшалығы

- Бабилония патшалығы Яҳуда халқы сүргин етилген дәўирде

- Персия патшалығы
- Александр Македонский патшалығы
- Рим империясы
- Палестина Ийса Масийх дәўиринде
- Ийса Масийх дәўириндеги Ерусалим

- Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған биринши сапары

- Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған екинши сапары

- Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған үшинши сапары

- Павелдиң Римге алып кетилиўи